ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ ΣΥΡΑΚΟΥ

Σήμερα το απόγευμα στο Σύνταγμα, με τη διεθνή αντιρατσιστική διαδήλωση, ολοκληρώνονται οι εργασίες της Διεθνούς Συνάντησης Αντιρατσιστικών Κινημάτων. Η συνάντηση ξεκίνησε την Κυριακή στην ΑΣΟΕΕ και ο μέχρι τώρα απολογισμός δεν μπορεί παρά να είναι θετικός. Τρεις μέρες με πλούσιο πρόγραμμα συζητήσεων, όπου αντιρατσιστές/στριες και μετανάστες/στριες συγκεντρώθηκαν γύρω από το ίδιο τραπέζι και συζήτησαν για τα πραγματικά προβλήματα των μεταναστών και των προσφύγων, των ανθρώπων που κρύβονται πίσω από τους αριθμούς.

Η λίστα των συμμετοχών είναι μακριά και περιλαμβάνει μεταναστευτικές κοινότητες, αντιρατσιστικές και αριστερές οργανώσεις, συνδικαλιστικούς και επιστημονικούς φορείς – και όχι μόνο από την Ελλάδα. Το πρόγραμμα της αντι-συνόδου περιελάμβανε και μια μεγάλη συναυλία αλληλεγγύης στο «άβατο του Αγ. Παντελεήμονα» με τη συμμετοχή μεγάλων ονομάτων του καλλιτεχνικού χώρου. Παρά τις αντιξοότητες που δημιουργήθηκαν από τις βίαιες προκλήσεις των επίλεκτων της “Χρυσής Αυγής” και τους «αγανακτισμένους», τη Δευτέρα το βράδυ η πλατεία του Αγ. Παντελεήμονα γέμισε με τραγούδια, φωνές και πρόσωπα μεταναστών και ντόπιων, οι οποίοι απέναντι στα τείχη του μίσους ύψωσαν τη σημαία της αλληλεγγύης και της ανυπακοής.

Η αντι-σύνοδος αποτελεί την απάντηση του αντιρατσιστικού κινήματος στην κοροϊδία του κυβερνητικού φόρουμ για τη «μετανάστευση και την ανάπτυξη» που πραγματοποιείται τις ίδιες μέρες με την κοινωνία των πολιτών (μεταναστευτικές κοινότητες, ΜΚΟ) να συζητάει στον Αστέρα Βουλιαγμένης και τους κυβερνητικούς φορείς να συναντιούνται σήμερα Τετάρτη στο Μέγαρο Μουσικής.

Πέρα από την οφθαλμοφανή υποκρισία με το στήσιμο δύο παράλληλων μονολόγων, είναι εξοργιστικό οι ίδιες κυβερνήσεις που έχουν στήσει κανονικό πογκρόμ εναντίον των μεταναστών και των προσφύγων, οι ίδιες κυβερνήσεις που ευθύνονται για εκατοντάδες βασανισμούς και δολοφονίες στα κολαστήρια τύπου Παγανής, οι ίδιες κυβερνήσεις που με την πολιτική τους εξαναγκάζουν αυτούς τους ανθρώπους στην προσφυγιά, να συνευρίσκονται τώρα και να συζητάνε με «νηφαλιότητα» όχι πώς θ’ αντιμετωπιστεί το δράμα αυτών των ανθρώπων, όχι πώς θα προστατευθούν από τη φτώχεια και τις κακουχίες, αλλά πώς θα διαχειριστούν τη μετανάστευση για την ανάπτυξη των χωρών υποδοχής και των χωρών προέλευσης.

Το διακύβευμα της συνόδου δεν είναι άλλο από το πώς οι επιχειρήσεις των «αναπτυγμένων» θα βγάλουν μεγαλύτερο κέρδος από το δράμα των «μη αναπτυγμένων». Γι’ αυτό άλλωστε και η κοινωνία των πολιτών μένει μόνη της στον Αστέρα «να τα πει και να ξεθυμάνει».

Είναι προφανές ότι με τέτοιου είδους εκδηλώσεις το μόνο που επιχειρείται είναι η νομιμοποίηση της αντι-μεταναστευτικής πολιτικής των δυτικών κρατών, ενώ οι φλυαρίες περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που δεν συνεπάγονται ούτε την ελάχιστη δέσμευση από μεριάς κυβερνήσεων, αξιοποιούνται μόνο ως κάλυψη μιας ανηλεούς αντιμεταναστευτικής πολιτικής, δηλαδή «να σε κάψω, Γιάννη μου, να σ’ αλείψω λάδι».

Απέναντι στις λογικές και τις πολιτικές που αντιμετωπίζουν τους μετανάστες και τις μετανάστριες αποκλειστικά ως φθηνό εργατικό δυναμικό και απέναντι στις κραυγές του μίσους που στρέφουν τους εκμεταλλευόμενους τον έναν απέναντι στον άλλο, υψώνεται ένα πλατύ κίνημα αλληλεγγύης, που διεκδικεί ίσα δικαιώματα για όλους τους εργαζομένους, άσυλο στους πρόσφυγες, νομιμοποίηση των μεταναστών, παύση της λεηλασίας των φτωχών χωρών.

Ένα πλατύ κίνημα αλληλεγγύης που αντιλαμβάνεται ότι τα εργασιακά και τα ανθρώπινα δικαιώματα, όταν δεν μας αφορούν όλους και όλες, σταδιακά θ’ αφορούν ολοένα και λιγότερους. Ένα κίνημα αλληλεγγύης που αντιλαμβάνεται ότι οι μετανάστες και οι μετανάστριες είναι τα πρώτα θύματα της κρίσης και όχι οι υπεύθυνοι γι’ αυτή. Ένα κίνημα αλληλεγγύης που ξέρει ότι ο μόνος τρόπος για να κερδίσουμε ένα καλύτερο αύριο για όλους μας είναι ο κοινός αγώνας.

Η Σταυρούλα Συράκου είναι πολιτικός επιστήμονας και μέλος της Επιτροπής Δικαιωμάτων της Νεολαίας Συνασπισμού

ΤΟΥ ΝΑΣΟΥ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗ

Αναμφίβολα δεν είναι επαναστάτες εκείνοι που διαθέτοντας μια κουλτούρα βίας και μίσους έχουν ως μοναδικό στόχο να αφαιρέσουν όσο το δυνατόν περισσότερες ζωές, αφού με τις δολοφονικές πράξεις τους συμβάλλουν στην έξαρση του αστυνομικού κράτους και στην περιστολή δικαιωμάτων. Φυσικά, αυτό που «λησμονούν» οι διάφοροι εξ επαγγέλματος «καταγγέλλοντες» είναι ότι αυταρχικό κράτος θα υπήρχε και δίχως τους δράστες αυτούς, διότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το καπιταλιστικό σύστημα εξουσίας. Αφορμές θα βρίσκονταν ούτως ή άλλως. Όμως οι εγκληματικές πράξεις των ποικίλων ένοπλων μειοψηφικών ομάδων επιτείνουν, αυξάνουν και ενδυναμώνουν τον αυταρχισμό του καπιταλιστικού κράτους και υπονομεύουν τους πολιτικούς στόχους της αριστεράς, δηλαδή την ανακούφιση της καθημερινής ζωής των κοινωνικά αδύναμων, και τη διαμέσου διαδοχικών ρήξεων και τομών ολοσχερή αντικατάσταση του κοινωνικοοικονομικού συστήματος της αγοράς από ένα σοσιαλισμό με ελευθερία, δημοκρατία, ευημερία και πλήρως κοινωνικοποιημένα μέσα παραγωγής.

Οι δολοφονίες ή οι απόπειρες δολοφονίας σαν αυτές στην Αγία Παρασκευή αποτελούν ειδεχθή πολιτικά εγκλήματα, και συνιστούν πράξεις ηθικά απαράδεκτες, πολιτικά αποτρόπαιες και αποκρουστικές. Η άβυσσος που τις χωρίζει από μια ριζοσπαστική αντικαπιταλιστική αριστερά, που θα πρέπει να έχει ως πυξίδα της τα εγχειρήματα του Αλιέντε της Χιλής, του Τσάβες της Βενεζουέλας, του Μοράλες της Βολιβίας, κ.λπ., είναι αγεφύρωτη. Εδώ όμως τελειώνουν τα εύκολα, τα απλά και αυτονόητα. Διότι, μετά το σημείο αυτό αρχίζουν οι γνωστές υπερβολές της κρατικής προπαγάνδας, η εκμετάλλευση τραγικών συμβάντων προς όφελος του συστήματος, ο μιντιακός λαϊκισμός και η αφόρητη τρομοϋστερία. Υποστηρίζω ότι οι απαράδεκτες και εγκληματικές πράξεις των ένοπλων ομάδων δεν μπορούν να χαρακτηριστούν αβασάνιστα ως «τρομοκρατικές».

Πρώτα από όλα, δεν υπάρχει παγκοσμίως ομόφωνα αποδεκτός επιστημονικός ορισμός, αφού κάθε άλλος υπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες. Δεύτερον, έχουν λάβει χώρα διεθνώς πράξεις η ένταση των οποίων είναι πολύ εγγύτερα στην έννοια της «τυφλής και αδιάκριτης διάχυσης τρόμου και πανικού στην κοινωνία», όπως π.χ. η σφαγή στο Μετρό της Μαδρίτης ή η επίθεση στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, κατά τις οποίες ο στόχος ήταν σαφέστατα και ξεκάθαρα όλοι οι πολίτες που βρίσκονται τυχαία σε έναν τόπο, και όχι μόνο μέλη κατασταλτικών μηχανισμών όπως η αστυνομία ή ο στρατός.

Τρίτον, η εύκολη αποδοχή του όρου «τρομοκρατία» θέτει αμέσως ζήτημα συγκρισιμότητας και άρα χρήσης μιας ανάλογα σκληρής ορολογίας και για τις πράξεις εκείνες που απορρέουν από την επίσημη εξουσία. Αν πιστεύουμε ότι το όνειδος του πνιγμού αθώων μεταναστών που επιχειρούν να διασχίσουν το Αιγαίο αναζητώντας ένα κομμάτι ψωμί είναι ένα τυχαίο περιστατικό και ότι δεν οφείλεται στην επίσημη τρομοκρατική (έναντι των δυστυχισμένων του Τρίτου Κόσμου) πολιτική των πάση θυσία κλειστών συνόρων, μάλλον είμαστε μακρά νυχτωμένοι. Εάν ως ενσυνείδητη τρομοκρατία με πλήρη ύπαρξη δόλου από πλευράς ιθυνόντων του συστήματος δεν θεωρήσουμε όχι μόνο τα θύματα της ατιμώρητης αστυνομικής καταστολής (φόνοι, βιαιοπραγίες, τραυματισμοί, και μάλιστα σε βάρος κυρίως αδύναμων ομάδων όπως οι Ρομά ή οι μετανάστες), αλλά και μαζικές αυτοκτονίες σαν αυτές υπαλλήλων της France Telecom ή απελπισμένων δανειοληπτών του ελληνικού τραπεζικού κυκλώματος, καθώς και τα δεκάδες επί δεκάδων εργατικά «ατυχήματα» (δηλ. εργοδοτικές δολοφονίες), τότε θα έχουμε χάσει κάθε αίσθηση της τραγικής πραγματικότητας που μας περιβάλλει. Η χρήση φορτισμένων εννοιών οφείλει να μη βρίσκεται σε προφανή δυσαναλογία με υπαρκτές καταστάσεις της καθημερινής ζωής που μας περιστοιχίζουν. Διότι είναι μεν πολύ σημαντικό να ασκούμε ως αριστερά έντονη κριτική στις εγκληματικές ομάδες, αλλά το θέμα είναι να την ασκούμε από αντισυστημική σκοπιά, και άρα όχι από τη σκοπιά της υπεράσπισης του υπάρχοντος συστήματος, όπως μας προτρέπουν τα κανάλια.

Ο Νάσος Θεοδωρίδης είναι μέλος της Π.Κ. του ΣΥΝ Αμπελοκήπων

ΤΟΥ ΧΑΡΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΤΟΥ

Τις τελευταίες μέρες, με την επιχειρούμενη επανεκκίνηση των έργων για την κατασκευή χώρου υγειονομικής ταφής στο Γραμματικό, έχει ξανάρθει στην επικαιρότητα το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων. Μέχρι σήμερα, παρά την ύπαρξη ενός επαρκούς θεσμικού πλαισίου, ούτε τα αυτονόητα δεν έχουν προχωρήσει: Εκατοντάδες παράνομες χωματερές ανά την Ελλάδα απειλούν τη φύση και τη δημόσια υγεία, η Δυτική Αθήνα συνεχίζει να δέχεται τα σκουπίδια της Αττικής αλλά και άλλων νομών, τα δημοτικά προγράμματα ανακύκλωσης καρκινοβατούν ελλείψει ενημέρωσης και κινήτρων, ενώ οι περιφερειακοί σχεδιασμοί περιλαμβάνουν συχνά λαθεμένες χωροθετήσεις ΧΥΤΑ και δεν υλοποιούνται στο σκέλος που αφορά τη μείωση των απορριμμάτων.

Σε αυτό το προβληματικό από πολλές απόψεις σκηνικό, ορισμένοι προωθούν τη «μαγική λύση» της ενεργειακής αξιοποίησης των αστικών στερεών αποβλήτων. Υποτίθεται ότι η ιδιωτική πρωτοβουλία και οι «νέες τεχνολογίες» θα μας απαλλάξουν από το πρόβλημα, με τρόπο συμβατό με την κοινοτική περιβαλλοντική νομοθεσία. Αθόρυβα αλλά συστηματικά, σχεδιασμοί για την εγκατάσταση εργοστασίων καύσης και παραγωγής ενέργειας από σκουπίδια προχωράνε στη Βοιωτία, τη Θεσσαλονίκη, την Κρήτη κ.ά.

Υποστηρίζουμε ότι η αριστερά, μαζί με τις περιβαλλοντικές οργανώσεις και τα κινήματα πολιτών, οφείλει να αντιπαρατεθεί στην προοπτική των μονάδων καύσης απορριμμάτων για πολλούς λόγους.

Κατ’ αρχάς, η καύση, δεν είναι περιβαλλοντικά βέλτιστη λύση, καθώς κατά τις διεργασίες της εκλύονται επικίνδυνοι και δύσκολα ανιχνεύσιμοι ρύποι, με σωρευτική επίδραση στην υγεία. Επιπλέον, τα τοξικά υπολείμματά της απαιτούν ειδικούς χώρους για την «ασφαλή» διάθεσή τους. Υπάρχει μέρος στην Ελλάδα που θα δεχόταν μια αποθήκη τέτοιων αποβλήτων; Υπάρχει εμπιστοσύνη ότι η ελληνική πολιτεία και διοίκηση μπορεί να παρακολουθήσει τη ρύπανση και να ελέγξει τα εργοστάσια καύσης; Μάλλον όχι.

Σε κάθε περίπτωση, η κυρίαρχη τάση στις ευρωπαϊκές χώρες σήμερα είναι η διακοπή της λειτουργίας παρόμοιων μονάδων με παράλληλη προώθηση εναλλακτικών πολιτικών και σίγουρα όχι τα εργοστάσια «στο κέντρο των πόλεων», όπως διαφημίζουν τα εργολαβικά μέσα ενημέρωσης.

Το σημαντικότερο ζήτημα ίσως εντοπίζεται στις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις των διαθέσιμων επιλογών: Η τεχνολογία της καύσης βασίζεται σε εισαγόμενες πατέντες, δεν προάγει την εγχώρια τεχνογνωσία και δημιουργεί ελάχιστες θέσεις εργασίας, αντίθετα με τις εφαρμογές της ανακύκλωσης. Επιπλέον, με την εκχώρηση της διαχείρισης απορριμμάτων σε μεγάλες εταιρείες, αποσπάται από την αυτοδιοίκηση και τον όποιο κοινωνικό έλεγχο η κοινωφελής και ανταποδοτική αυτή υπηρεσία και ιδιωτικοποιείται οριστικά. Καθώς μάλιστα πρόκειται για ακριβές και δαπανηρές στη λειτουργία τους εγκαταστάσεις, τα δημοτικά τέλη που πληρώνουν οι πολίτες θα εκτιναχθούν για να καταλήξουν αμέσως σε γνωστές τσέπες.

Τέλος, η επιλογή της καύσης των απορριμμάτων θα βάλει ταφόπλακα στην ανακύκλωση: Τα εργοστάσια αυτά λειτουργούν στη βάση πολυετών συμβάσεων που δεσμεύουν την τοπική αυτοδιοίκηση η οποία, όχι μόνο δεν θα έχει κίνητρο για να εφαρμόσει την ανακύκλωση, αλλά αντίθετα θα… φροντίζει για την απρόσκοπτη τροφοδοσία τους με πλαστικά, χαρτί και οργανικά.

Αυτή ίσως είναι και η σημαντικότερη, πολιτισμική και αξιακή διάσταση των σημερινών διλημμάτων πολιτικής στη διαχείριση απορριμμάτων. Ερώτημα: από τη μεριά μας, επιδιώκουμε μια κοινωνία όπου οι πολίτες θα συμμετέχουν συλλογικά στην προσπάθεια μείωσης του οικολογικού αποτυπώματός τους, μια κοινωνία που συνειδητά θα επιβραδύνει τον καταναλωτισμό και την αλόγιστη μεγέθυνση;

΄Η, θαμπωμένοι (ακόμη;) από τεχνολογικού χαρακτήρα «λύσεις» και μεσάζοντες που υπόσχονται να πάρουν τα σκουπίδια μας από «κάτω απ’ το χαλί», θα συναινέσουμε απροβλημάτιστα στο να σταλούν «στην πυρά»; Ίσως το κοινό στοιχείο της κατάστασης με τις ανεξέλεγκτες χωματερές σήμερα, και της πιθανής υιοθέτησης της καύσης μελλοντικά, είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις η κοινωνία παραμένει παθητική και κάποιοι άλλοι αναλαμβάνουν τις «βρόμικες» δουλειές.

Η απόλυτη προτεραιότητα της μείωσης και ανακύκλωσης των απορριμμάτων, με την ενεργή συμμετοχή της κοινωνίας και υπό δημόσιο έλεγχο, είναι η πολιτική πρόταση που αρμόζει στη δική μας αριστερά. Είναι θέση που θα χρειαστεί να προβάλλουμε ενάντια σε κυβερνητικές επιλογές και στο πλαίσιο των τοπικών κοινωνιών και της αυτοδιοίκησης.

Ο Χ. Κωνσταντάτος είναι πολιτικός επιστήμονας, υπεύθυνος Τμ. Οικολογίας και περιβάλλοντος ΚΠΕ ΣΥΝ

ΤΟΥ ΜΙΧΑΛΗ ΨΗΜΙΤΗ

Τη συνέντευξη πήρε ο Στάθης Κουτρουβίδης

*Ας ξεκινήσουμε από τα εκλογικά αποτελέσματα. Σε αυτά διακρίνεται καταρχήν μια σημαντική μετατόπιση ψηφοφόρων προς το ΠΑΣΟΚ, μια σημαντική αποδυνάμωση της ΝΔ και μικρή αλλά μείωση του ποσοστού των δυνάμεων της αριστεράς. Αυτό το εκλογικό αποτέλεσμα ανταποκρίνεται στις αγωνίες της ελληνικής κοινωνίας, τις φοβίες του εκλογικού σώματος και τις ιδιαιτερότητές του. Και αν ναι γιατί;

-Προτείνω να εστιάσουμε συνολικά στη σχέση εκλογικής διαδικασίας, εξουσίας και κοινωνίας, αφήνοντας προς το παρόν κατά μέρος τις επιμέρους εκλογικές επιδόσεις των κομμάτων. Η ερώτηση ‘αναμοχλεύει’ το γενικότερο ζήτημα του κατά πόσο η διενέργεια εκλογών, κορυφαία πολιτική διαδικασία στην αστική δημοκρατία, ανταποκρίνεται ουσιωδώς στις υποκειμενικές ανάγκες των ανθρώπων. Η απάντηση εξαρτάται από το πρίσμα που επιλέγουμε. Αν δούμε τη δυναμική της ανταπόκρισης του εκλογικού αποτελέσματος στα πραγματικά υποκειμενικά δεδομένα υπό το πρίσμα της τυπικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, προφανώς ναι, ανταποκρίνεται! Στο πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας οι έλληνες πολίτες δείχνουν να επέλεξαν ό,τι ταιριάζει περισσότερο στις προσδοκίες τους. Πέτυχαν μια ποσοτικά εντυπωσιακή εναλλαγή των δύο κομμάτων εξουσίας στις θέσεις κυβέρνησης και αντιπολίτευσης, τιμωρώντας τη ΝΔ και επιβραβεύοντας το ΠΑΣΟΚ. Εντούτοις, εδώ ένα μεγάλο πρόβλημα γεννιέται όταν αναλογιστούμε ποιοι είναι, ή μάλλον πόσοι είναι οι πραγματικοί φορείς των προσδοκιών που οδήγησαν στο εκλογικό αποτέλεσμα.

Μου φαίνεται ότι ο τρόπος που το έθεσες στην ερώτησή σου είναι εν προκειμένω πολύ αποκαλυπτικός. Επέτρεψέ μου να την ερμηνεύσω κατά την κρίση μου, διαφοροποιώντας σαφώς τις οντότητες που αναφέρεις: Έχουμε αφενός την ελληνική κοινωνία και τις αγωνίες της και αφετέρου το εκλογικό σώμα και τις φοβίες του. Πρόκειται για δύο σαφώς διακριτές κοινωνικές πραγματικότητες, που μάλιστα συνήθως συνδέονται μεταξύ τους με τρόπο στρεβλό. Στο καθαρά πολιτικό επίπεδο, συνιστούν ενδεχομένως και συγκρουόμενες πραγματικότητες, στοιχείο που μπορεί να τεκμηριωθεί μαθηματικά (αφού ο ίδιος ο κανόνας της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας είναι καθαρά αριθμητικός). Πράγματι, για λόγους ποσοστού αποχής (περίπου 30%) και εκλογικού νόμου (άνετη κοινοβουλευτική πλειοψηφία με ποσοστό 44%), η ανάδειξη κυβέρνησης οφείλεται μαθηματικά στην επιλογή του 31% του εκλογικού σώματος, κατά λογική επέκταση οφείλεται στην επιλογή που έκανε το 26% των μελών της ελληνικής κοινωνίας.
Προφανώς, όταν τρία εκατομμύρια ψηφοφόρων εκλέγουν κυβέρνηση δέκα εκατομμυρίων ψηφοφόρων και 12 εκατομμυρίων μελών της ελληνικής κοινωνίας, κάτι δεν πάει καθόλου καλά.  Ασφαλώς, αυτό το φαινόμενο δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο λάθος να απαξιώσουμε συνολικά την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, άλλωστε η Αριστερά στην ιστορία της το πλήρωσε ακριβά και επανειλημμένα αυτό το λάθος. Καταδεικνύει όμως τα όρια και τις αγκυλώσεις της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αφού η διαδικαστική της επιτέλεση πάσχει σοβαρά έναντι τόσο της αξιωματικής αρχής της οικουμενικής ψήφου όσο και του θεμελιώδους κανόνα της πλειοψηφίας. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη της μια προσέγγιση εστιασμένη περισσότερο στο ουσιαστικό κοινωνικό περιεχόμενο παρά στην τυπική διαδικασιακή διάσταση της δημοκρατίας. Δηλαδή, πώς μπορούν να συμμετέχουν, με ποιες δημοκρατικές μορφές διάδρασης, στη διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών το σύνολο των ανθρώπων που η ζωή τους επηρεάζεται από αυτές τις πολιτικές. Αυτό ακριβώς είναι το άλλο πρίσμα, η άλλη αγωνία: η αναζήτηση πειραματικών μορφών δημοκρατίας στην καθημερινότητα, που να διαρρηγνύουν τους περιορισμούς που θέτουν οι σημερινές «φιλελεύθερες ολιγαρχίες», όπως τις ονομάζει ο Καστοριάδης.

*Ποια είναι τα πρώτα μηνύματα που εισπράττεις από την πολιτική του ΠΑΣΟΚ έως τώρα, και πώς εκτιμάς ότι θα κινηθεί για να αντιμετωπίσει τα καίρια προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας: εργασιακά, ανεργία, κοινωνική ασφάλιση;

- Η ατζέντα των «εκατό ημερών» μου φαίνεται μια καλή ευκαιρία για να καταλάβουν τη διαφορά ανάμεσα σε μια προεκλογική εκστρατεία απέναντι σε έναν «πεθαμένο» αντίπαλο και μια αποτελεσματική διαχείριση των συσσωρευμένων και συχνά αντιφατικών προβλημάτων της παραπαίουσας οικονομίας. Το ΠΑΣΟΚ πλειοψήφησε τόσο εντυπωσιακά, επειδή συντελέστηκε υπέρ αυτού μια μεγάλη μετατόπιση ψήφων κυρίως από τη ΝΔ. Νομίζω ότι αυτή η μετατόπιση, αν παραμείνουμε στο φαινόμενο που ονόμασες «φοβίες του εκλογικού σώματος», έχει πολύ συγκεκριμένες συμφεροντικές παραμέτρους. Τέτοιες παράμετροι λειτουργούν όταν, όπως συμβαίνει τώρα, η πολιτική διαδικασία σε ό,τι αφορά τα κόμματα εξουσίας έχει σχεδόν πλήρως «απο-ηθικοποιηθεί», με την έννοια ότι κρίσιμα μέρη της εκλογικής τους βάσης αντιλαμβάνονται το βαθμό της «πειθούς» που τα δύο κόμματα επιδεικνύουν ως απλή συνάρτηση μιας ορθολογικής ωφελιμιστικής στάσης του ψηφοφόρου που ζυγίζει κάθε φορά στο επίπεδο της ατομικής επιλογής το κόστος με το όφελος, έστω και πασπαλίζοντας με την απαραίτητη δόση ηθικής επένδυσης («διαφθορά», «σκάνδαλα», «αλαζονεία» κ.τ.λ.) την ωφελιμιστικά συγκροτημένη επιλογή.
Στην προηγούμενη απάντηση αναφέρθηκα κυρίως σε αριθμητικά δεδομένα, που καταδεικνύουν τη λειτουργία της  ελληνικής αστικής δημοκρατίας και τον χαρακτήρα αποκλεισμού της πλειοψηφίας των ανθρώπων από τη θεσμική πολιτική διαδικασία.

Τώρα μπορούμε να δούμε κάποια ποιοτικά δεδομένα που μέτρησαν τουλάχιστον στη δημιουργία της κρίσιμης διαφοράς. Ένα τέτοιο είναι, στο πλαίσιο της ορθολογικής επιλογής, η πριμοδότηση κάθε φορά του κόμματος εξουσίας που «έρχεται από κάτω», δηλαδή εμφανίζεται με φυσικό τρόπο ως φορέας νέων υποσχέσεων παροχών ή (δεδομένης της δημοσιονομικής κρίσης) τουλάχιστον ως φορέας μικρότερης απειλής για περικοπές. Οι ψηφοφόροι που μετακινήθηκαν από τη ΝΔ στο ΠΑΣΟΚ ήξεραν καλά πως ουσιαστικές διαφορές σε επίπεδο διαχείρισης της εξουσίας δεν υπάρχουν. Υπήρξε όμως μια κρίσιμη διαφορά: Το ΠΑΣΟΚ υποσχέθηκε παροχές και εισοδηματικές ενισχύσεις των πιο αδύναμων κοινωνικών ομάδων, υπόσχεση που δεν μπορεί να αθετήσει παρά μόνο αν υποστεί το αναγκαίο εκλογικό κόστος (εναλλαγή ξανά). Άρα, η εκλογική «φοβία» στην οποία ανταποκρίθηκε το ΠΑΣΟΚ –διατήρηση των «κεκτημένων» και να παραμείνει αναλλοίωτη η μορφή διαχείρισης της εξουσίας- θα το κατατρύχει σε όλη τη διάρκεια της θητείας του στην κυβέρνηση, ανεξάρτητα από τις επικλήσεις του σε «ηθικές» κατηγορίες του πολιτικού (διαφάνεια, πάταξη της διαφθοράς, αξιοκρατία κ.ο.κ.). Μου φαίνεται μάλιστα πως για κάποιο καιρό, όσο την παίρνει, η κυβέρνηση θα παίζει σε αυτό το δίπολο: μεταξύ σφύρας της «μεροληπτικής» ενίσχυσης των οικονομικά ασθενέστερων και άκμονος της «αμερόληπτης» ενίσχυσης των διαδικασιών διαφάνειας, αξιοκρατίας και ισονομίας, με τρόπο ώστε άλλοτε ο πρώτος πόλος να δικαιολογεί τις παροχές των αναπόφευκτων πελατειακών πολιτικών που θα ασκήσουν οι κομματικοί μηχανισμοί και άλλοτε ο δεύτερος πόλος να νομιμοποιεί απόπειρες «νοικοκυρέματος» των δημοσιονομικών παραμέτρων. Μιλώντας για δίπολα, τέτοια υπάρχουν πολλά στη φαρέτρα των σοσιαλδημοκρατικών κυβερνήσεων. Για παράδειγμα, μια πολιτική θέσμισης αυστηρών νόμων για την προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων μπορεί κάλλιστα να «συμπληρώνεται» από μια δομική –λόγω διαρθρωτικών προβλημάτων στις δημόσιες υπηρεσίες- αδυναμία εφαρμογής αυτών των νόμων.

*Η αριστερά δεν μπόρεσε με επάρκεια να παρακολουθήσει τις αλλαγές στην κοινωνία, στους εργασιακούς χώρους και να εντάξει στην προβληματική της πολύ περισσότερα μηνύματα που η ίδια η κοινωνία εξέπεμπε. Τι νομίζεις ότι συνέβη;

-Έχω τη δυσάρεστη εντύπωση ότι τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες το κεφάλαιο αποδείχθηκε εξαιρετικά πιο αποτελεσματικό από τη ίδια την εργατική τάξη στον προσδιορισμό των όρων συγκρότησης της τελευταίας. Ο Κλάους Όφε μας προειδοποιούσε, ήδη από τη δεκαετία του 1970, για τα συγκριτικά πλεονεκτήματα του κεφαλαίου, όταν έλεγε ότι το κεφάλαιο κατέχει ένα σταθερό και ενοποιητικό κριτήριο δράσης, που είναι το χρήμα, ενώ η εργατική τάξη δεν κατέχει ένα ενιαίο κριτήριο δράσης και πρέπει κάθε φορά να επιλέγει ανάμεσα σε πολλούς ετερογενείς γνώμονες δράσης (αύξηση μισθών, διάρκεια απασχόλησης, βελτίωση συνθηκών εργασίας, υγεία, ελεύθερος χρόνος, κ.ά.). Αυτό το ιστορικό πλεονέκτημα του κεφαλαίου ενισχύθηκε υπερβολικά την εποχή της παγκοσμιοποίησης διαμέσου του κατακερματισμού της παραγωγής και της ενότητας της εργασιακής διαδικασίας, του απόλυτου ελέγχου εκ μέρους του κεφαλαίου της τεχνολογίας και των εφαρμογών της μέσα στους χώρους παραγωγής, άρα και στον κοινωνικό χώρο, της δυσανάλογης αύξησης της διακριτικής ευχέρειας των εργοδοτών να ορίζουν ανενόχλητοι την κινητικότητα της εργασίας και το επαγγελματικό προφίλ των εργαζομένων, την υποκατάσταση της εργασίας από την απασχολησιμότητα κ.ο.κ. Η περίπτωση της France Telecom σήμερα, όπως λίγο πριν οι περιπτώσεις της Renault και του ενεργειακού ομίλου EDF (για να μείνουμε στη Γαλλία) είναι απλώς τέτοιες παρεμβάσεις μεσαίας κλίμακας, συνιστούν μάλλον ελεγχόμενα κοινωνικά πειράματα, των οποίων την έκβαση αναμένουν με ιδιοτελή αγωνία πολλοί άλλοι επιχειρηματικοί όμιλοι ανά τον κόσμο. Παράλληλα, με πρωτοβουλία της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου γίνεται σε θεσμικό επίπεδο μια τεράστια και συντονισμένη προσπάθεια να ενταχθούν σε έναν κεντρικά ομοιογενοποιημένο καταμερισμό εργασίας όλες οι μορφές εργασίας που στο πρόσφατο παρελθόν επέδειξαν πρωτόγνωρη δυναμική παρουσία. Αναφέρομαι σε εκδοχές της άτυπης εργασίας (μορφές βοήθειας, αυτο-βοήθειας και αλληλεγγύης, φροντίδας, παροχής συμβουλών και περίθαλψης), που ωθούνται να μετατοπιστούν βίαια, κυρίως με τη βία που επιβάλλει ο θεσμικός εξορθολογισμός της δράσης τους και η αφομοίωση των πιο οργανωμένων μορφών της σε μηχανισμούς οικονομικής συναλλαγής.
Η μετατόπιση αυτή είναι κοινωνικά κρίσιμη, επειδή συντελείται από έναν ενδιάμεσο τομέα δράσης μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου χώρου, που στο πρόσφατο παρελθόν παρήγαγε εναλλακτικές αξίες και πολιτικοποιημένη συνείδηση, είτε προς τη δημόσια σφαίρα (με πλήρη πολιτική «εξημέρωση» των εθελοντικών δράσεων), είτε στα υπολειμματικά της μεγέθη προς μια αμιγώς ιδιωτική σφαίρα των εξατομικευμένων και περιθωριοποιημένων αναγκών που τείνει συνεχώς να αγνοείται από τις επίσημες πολιτικές και να υποβαθμίζεται. Επομένως, οι δυνάμεις της εργασίας συμμετέχουν ελάχιστα πλέον στη διαδικασία συγκρότησης του κόσμου της εργασίας και μια Αριστερά που θα αγνοήσει αυτή την παράμετρο, κινδυνεύει όχι μόνο να μη συνθέσει, αλλά να εκφράσει περισσότερο την υπάρχουσα δυναμική διάσπασης, κερματισμού, απομόνωσης και αποπροσανατολισμού της εργασίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι προβληματισμοί, οι αμηχανίες και οι διαφορετικές στάσεις που αναπτύσσονται σήμερα γύρω από το θέμα των εργαζομένων με καθεστώς stage.

Η Αριστερά οφείλει να αναπροσδιορίσει τις θέσεις της λαμβάνοντας υπόψη τα νέα δεδομένα. Στον 20ο αιώνα η εργασία και το επάγγελμα διαμόρφωναν αυτομάτως ενιαίο και αδιαμφισβήτητο περιεχόμενο ταυτότητας. Σήμερα υπάρχουν ευρείες κατηγορίες εργαζομένων που αναρωτιούνται αν έχουν καν εργασία ή αν η ιδιότητα του εργαζόμενου είναι η κυρίαρχη στη ζωή τους. Είναι απαραίτητη μια ζωντανή καθημερινή και συλλογική διεργασία ανανοηματοδότησης των όρων εργασίας και ζωής των απλών ανθρώπων. Αυτοί αποκλείονται κοινωνικά, κυρίως επειδή χάνουν όλο και περισσότερο τη δυνατότητα να νοηματοδοτήσουν συλλογικά και αυτόνομα τη ζωή τους και τα προβλήματά της, με βάση τις δικές τους ανάγκες και τους δικούς τους κώδικες ζωντανής επικοινωνίας. Μια Αριστερά δεσμευμένη σε στόχους ισότητας και ελευθερίας μπορεί να συνδράμει σε αυτό το έργο, αν εγκαταλείψει τις σιγουριές του παρελθόντος, χωρίς ταυτόχρονα να εγκαταλειφθεί στο ισχυρό ρεύμα των διάσπαρτων και αντιφατικών αιτημάτων και αξιώσεων.

*Η αριστερά παραδοσιακά συνδέθηκε με την εργατική τάξη και τις κοινωνικές δυνάμεις που σχετίζονταν με αυτό το κοινωνικό υποκείμενο. Σήμερα η απεύθυνση της αριστεράς, και δη της δικής μας αριστεράς, έχει αλλάξει σε σημαντικό βαθμό προσανατολισμό. Επιχειρεί, για παράδειγμα, να απευθυνθεί και να υπερασπιστεί εξίσου δικαιώματα πιο περιθωριακών τμημάτων της κοινωνίας. Η μορφή της πολιτικής έχει αλλάξει και πόσο;

-Η μορφή της πολιτικής έχει αλλάξει και πολύ μάλιστα. Ο Φουκώ επισήμανε από παλιά ότι η εξουσία εμφανίζεται ως ένα δίκτυο παραγωγής σχέσεων, γνώσης, συναισθημάτων, κοινωνικότητας κ.ο.κ.. που διαπερνά ολόκληρο το κοινωνικό σώμα, με τρόπο πολύ διαφορετικό από τις απλές αρνητικές λειτουργίες κυριαρχίας και καταστολής που ανέλυσε ο Μαρξ ή εξαναγκασμού σε υπακοή που περιέγραψε ο Βέμπερ. Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι αυτή η «θετικότητα» της εξουσίας, η δυνατότητά της να παράγει με θετικό τρόπο τις στάσεις των ανθρώπων, συνυπάρχει πλέον με ολοένα εντεινόμενες διαδικασίες αρνητικής διαχείρισης και κατηγοριοποίησης των όρων ζωής των υποκειμένων. Με άλλα λόγια, η σύγχρονη πολιτική εξουσία φαίνεται να κινείται εκ των πραγμάτων στην κατεύθυνση μιας καταστατικής διχοστασίας των πολιτικών της. Ενώ υπεισέρχεται με τις λεπτές αποχρώσεις της διάσπαρτης βιοεξουσίας στον εσωτερικό πυρήνα των ανθρώπων επηρεάζοντας απαλά τις συμπεριφορές, ταυτόχρονα εξαπολύει τις πιο βίαιες και κατασταλτικές επιλογές της έναντι των κοινωνικών ομάδων που δεν συμμορφώνονται. Ενώ ευαγγελίζεται το σεβασμό της διαφορετικότητας και της πολιτισμικής πολυμέρειας, ταυτόχρονα αναιρεί με μονομερώς τεχνικά και οικονομικά κριτήρια τη δυνατότητα αξιοπρεπούς διαβίωσης των ανθρώπων που συγκροτούν τον βίο τους περισσότερο με τη λογική του υποκειμένου παρά με τη λογική του συστήματος. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι δύο μορφές πολιτικής αλληλοσυμπληρώνονται, όμως θεωρώ ότι δεν είναι έτσι. Τα αποτελέσματα αυτής της κατάστασης διαπλέκονται συχνά με τρόπο απρόβλεπτο, κυρίως με την έννοια ότι σε υπαρξιακό επίπεδο τα ανθρώπινα υποκείμενα δεν είναι διατεθειμένα να διχάσουν αντιστοίχως και πλήρως τις πηγές της συμπεριφοράς τους (πηγές άντλησης νοήματος, αξίες προσανατολισμού, μορφές συγκρότησης της κοινωνικότητας, κ.οκ.) για να προσαρμοστούν στις πρακτικές της εξουσίας.

Επομένως στην καθημερινότητα του ατόμου αυτή η αντιφατικότητα της εξουσίας αντιμετωπίζεται εν μέρει με βιωματικές στρατηγικές, που διαμορφώνουν στο μέτρο του δυνατού επικοινωνιακά ωφέλιμες υβριδικές αντιλήψεις και συμπεριφορές, και εν μέρει με την τάση μιας συνολικής απόρριψης ενός συστήματος που δείχνει να προσβάλλει τον πυρήνα της ενότητας της ανθρώπινης ζωής.

Στην πραγματικότητα προκύπτει μια πολύπλοκη κατάσταση αντιφατικών τάσεων που διαπλέκονται όλο και δυσκολότερα μεταξύ τους, στα όρια του συστημικού ερωτήματος: «πόση πολυπλοκότητα από το περιβάλλον του μπορεί να αντέξει το σύστημα άνθρωπος;». Από τη στιγμή που πολλές μορφές συλλογικότητας –συμπεριλαμβανομένων των παλαιών αριστερών κομμάτων- τέθηκαν σε κρίση, το ζήτημα της συλλογικής αντιμετώπισης τέτοιων ζητημάτων τέθηκε με όρους αναζήτησης νέων τρόπων πάλης κατά των πολλαπλών ανισοτήτων και της περιθωριοποίησης.

Προφανώς, η συλλογική έκφραση αυτής της αναζήτησης εναπόκειται απευθείας στους συλλογικούς δρώντες που κάθε φορά ενεργοποιούνται στο πεδίο αυτό. Η Αριστερά δεν έχει να καθοδηγήσει τίποτα πλέον, απλώς (που είναι και το δύσκολο) μπορεί να συνδράμει, όπως είπαμε, στο έργο της αναγκαίας ανανοηματοδότησης, με το οποίο οι συλλογικοί δρώντες έχουν καταπιαστεί. Κυρίως έχει να δουλέψει ξεκινώντας από τη διαπίστωση του Μπάουμαν και του Σένετ ότι το πιο ανησυχητικό στοιχείο του σύγχρονου καπιταλισμού είναι ότι διαβρώνει το συναίσθημα της αλληλεγγύης και όχι ότι απλώς προκαλεί μεγαλύτερες ανισότητες.

*Ένα σημαντικό βήμα έκανε ο ΣΥΡΙΖΑ, όταν επιχείρησε να συνδέσει το λόγο του με τα κοινωνικά κινήματα και τα συλλογικά υποκείμενά τους και να τον εκφράσει σε πολιτικό επίπεδο. Η συζήτηση σχετικά με την έννοια της «προγραμματικής αντιπολίτευσης» στο κυβερνών κόμμα θέτει κινδύνους σε αυτή τη σχέση και κάνει πιο επιφυλακτικό τον ΣΥΡΙΖΑ έναντι των κινημάτων;

-Μόνο υπό όρους μπορεί να προκύψει τέτοιος κίνδυνος. Έχω την εντύπωση πως ο ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να ασκήσει προγραμματική αντιπολίτευση στο καθαρά κοινοβουλευτικό επίπεδο και συνάμα να παραμείνει προσηλωμένος στην υπεράσπιση των κοινωνικών κινημάτων. Δεν λέω ότι είναι εύκολο να γίνει, ειδικά στο πλαίσιο μιας συνεπούς και σφαιρικής πολιτικής, αλλά γίνεται. Αν μη τι άλλο, επειδή, όπως είπαμε στην αρχή, άλλη είναι η λογική της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και άλλη εκείνη των πειραματικών μορφών δημοκρατίας στην καθημερινότητα. Αν, πάντως, κάτι τέτοιο αγνοηθεί και αν πολύ περισσότερο επικρατήσει μια από τα πάνω δυναμική, που θέλει να «εξημερώσει» τη στάση του ΣΥΡΙΖΑ έναντι των κινημάτων και να την συστοιχίσει με μια κοινοβουλευτική πρακτική προγραμματικής αντιπολίτευσης, τότε όντως υπάρχει μεγάλος κίνδυνος. Δεν είμαι και ο καταλληλότερος να το πω, όμως δεδομένης μιας οργανικής σύνδεσης σημαντικού μέρους της βάσης του ΣΥΡΙΖΑ με κοινωνικά κινήματα και καθημερινές πρωτοβουλίες, μου φαίνεται πως κάτι τέτοιο μπορεί να προκαλέσει οδυνηρές συνέπειες.

*Είχες διατυπώσει πάλι από την «Εποχή», την περίοδο που ακολούθησε τα γεγονότα του Δεκεμβρίου την άποψη ότι η αριστερά έχει μια θέση συμμάχου στο κίνημα υπό τη μορφή ακριβώς ότι συνδιαλέγεται, κατανοεί και αφουγκράζεται την προβληματική του, αλλά δεν μπορεί να πάει παρά πέρα, δεν μπορεί να ταυτιστεί, καθώς ακριβώς είναι διαφορετική η λειτουργία ενός κοινωνικού κινήματος από ένα οργανωμένο πολιτικό φορέα. Διατυπώθηκε πάντως ως προς αυτό και αντίλογος ο οποίος κάλυπτε και τα δύο άκρα της συζήτησης, από την μια δηλαδή, ειπώθηκε ότι κακώς είχε αυτήν την ανεκτικότητα ο ΣΥΡΙΖΑ έναντι του κινήματος ή ότι δεν έδωσε με σαφήνεια πολιτική διέξοδο σε αυτές τις κινητοποιήσεις.

-Σ’ εκείνο το άρθρο, επιχειρηματολογώντας υπέρ της άποψης ότι η παρουσία των κινημάτων δεν εξαντλείται καθόλου στο να προσφέρει απλώς ευκαιρίες δράσης και ‘προπλάσματα’ πολιτικής στα πολιτικά κόμματα,  τοποθετήθηκα συγκεκριμένα έναντι του ενός άκρου της συζήτησης, δηλαδή της αριστερής αγωνίας να αξιοποιηθεί  μια ευκαιρία για κεντρική πολιτική «σύνθεση» των αιτημάτων της εξέγερσης του Δεκέμβρη. Υποτίμησα σαφώς το άλλο άκρο. Δεν σκέφτηκα καν ότι οι τότε φωνές «περίσκεψης» κυρίως μέσα στον ΣΥΝ, θα έπαιρναν τον χαρακτήρα πολεμικής ενάντια στις κινηματικές επιλογές του ΣΥΡΙΖΑ. Υποθέτω ότι εδώ λειτουργούν κάποια εντελώς διαφορετικά και πιο συντηρητικά αντανακλαστικά. Και μπορεί, βέβαια, να ειπωθεί πως είναι αναπόφευκτο για την Αριστερά συνολικά να διαθέτει και αυτή τους δικούς της (αριστερούς) νοικοκυραίους, αλλά θα περίμενε κανείς ότι την εκπροσώπησή τους στη χώρα μας την έχει αναλάβει ιστορικά ένα πιο συντηρητικό κόμμα, όπως το ΚΚΕ. Λάθος. Προφανώς, ούτε σε αυτόν τον τομέα υπάρχουν μονοπώλια.

*Λέγεται από διάφορες πλευρές ότι η οργανωτική Πανελλαδική Σύσκεψη του ΣΥΡΙΖΑ αλλά πολύ περισσότερο η πορεία προς αυτή είναι η 2η μεγάλη ευκαιρία του. Συμμερίζεσαι μια τέτοια άποψη και αν ναι, με ποιους όρους μπορεί να γίνει αυτό;
-Ναι, τη συμμερίζομαι. Η Πανελλαδική Σύσκεψη είναι μέρος μια πορείας ενός πολιτικού σχηματισμού, που θα δείξει αν θέλει ή όχι να επανεξετάσει τα παλιά λάθη. Και δεν εννοώ τόσο τα συγκεκριμένα και απίστευτα εσωτερικά φαινόμενα που ήρθαν στην επιφάνεια μετά της ευρωεκλογές, όσο εκείνα τα  «κατασκευαστικά λάθη» που είναι ιστορικά εγγεγραμμένα στην οικοδόμηση της Αριστεράς και που οδήγησαν σε τέτοια φαινόμενα. Κοντολογίς, πιστεύω ότι ο ΣΥΡΙΖΑ έχει να αναμετρηθεί με καινούργιες αλλά αναπόδραστες προκλήσεις , όπως είναι, να βρει το πλαίσιο συνεργασίας με άλλες δυνάμεις της ριζοσπαστικής Αριστεράς, να αναπτύξει «θεματικά» πεδία δράσης στην καθημερινότητα με βάση τις επιλογές των μελών του και όχι τις κεντρικές οδηγίες, να ανατρέψει -πάλι στην καθημερινότητα- τη γραφειοκρατία των μηχανισμών και την εξουσία των απαράτνικων και, φυσικά, να αναδείξει τη βούληση της βάσης με το βάθεμα της δημοκρατίας και της συμμετοχικότητας. Λαμβάνοντας υπόψη τον πλουραλισμό των απόψεων και τη διάθεση για διάλογο, είναι λογικό να υποθέσουμε ότι η δημοκρατία και η συμμετοχή στον ΣΥΡΙΖΑ ή θα διευρυνθούν ή θα πεθάνουν.
O Mιχάλης Ψημίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστήμιο Αιγαίου

TOY JEFF GOODWIN

μετάφραση: Θανάσης Τσακίρης

Ο Charles Tilly δεν έγραψε τόσα πολλά για την τρομοκρατία σε σχέση με πολλά άλλα θέματα που τον ενδιέφεραν στη διάρκεια της μακράς και διακεκριμένης καριέρας του. Μολαταύτα, η συλλογική πολιτική βία ήταν μια από τις μακρόχρονες ενασχολήσεις του και, πράγματι, παρήγαγε ένα σημαντικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον σώμα εργασιών σχετικά με την τρομοκρατία μετά τις επιθέσεις της 11^ης Σεπτεμβρίου.

Ο Tilly διατυπώνει τέσσερις βασικούς ισχυρισμούς, ή σύνολα ισχυρισμών, σχετικά με την τρομοκρατία:

1. Η τρομοκρατία είναι μια πολιτική στρατηγική που χρησιμοποιήθηκε από ένα ευρύ φάσμα πολιτικών δρώντων με ποικίλα κίνητρα.

“Η τρομοκρατία είναι μια στρατηγική,” γράφει ο Tilly, “και όχι ένα δόγμα”. Σύμφωνα με τον Tilly, η τρομοκρατία δεν είναι προϊόν κάποιας ιδιαίτερης ιδεολογίας, αλλά  “στρατηγική που χρησιμοποιείται από ένα ευρύ φάσμα δρώντων των οποίων τα κίνητρα, τα μέσα και η οργάνωση ποικίλλουν σε πολύ μεγάλο βαθμό ”.

2. Η στρατηγική της τρομοκρατίας συνεπάγεται τη χρήση βίας και απειλών από έναν πολύ ασθενέστερο δρώντα εναντίον ενός κατά πολύ ισχυρότερου δρώντος (ή το αντίστροφο). Ως στρατηγική της τρομοκρατίας ορίζεται από Tilly η «ασύμμετρη χρήση των απειλών και της βίας κατά των εχθρών με τη χρήση μέσων τα οποία δεν εμπίπτουν στις συνήθεις μορφές πολιτικού αγώνα που είναι ανεκτές στο πλαίσιο ενός ορισμένου κυρίαρχου καθεστώτος». Κάποιες φορές η τρομοκρατία προκύπτει από συγκρούσεις μεταξύ σχετικά ανίσχυρων λαών και πολύ ισχυρών αντιπάλων.

3. Η τρομοκρατία δεν μπορεί να εξηγηθεί με μια μοναδική και αναλλοίωτη θεωρία.

Δεδομένου ότι ένα ευρύ φάσμα δρώντων έχει υιοθετήσει μια στρατηγική τρομοκρατίας, ο Tilly τονίζει ότι “καμία  συνεκτική δέσμη προτάσεων αιτίου-αιτιατού μπορεί να εξηγήσει συνολικά την τρομοκρατία”.

4.  Η τρομοκρατία είναι αποτέλεσμα των δυναμικών αλληλεπιδράσεων και σχέσεων μεταξύ των πολιτικών δρώντων-και έτσι πρέπει να εξηγείται «σχεσιακώς.»

Για να εξηγήσουμε τη χρήση μιας στρατηγικής, όπως η τρομοκρατία, απαιτείται από εμάς να την αναλύσουμε ως μέρος μιας πολιτικής διαδικασίας. Η προσέγγιση αυτή εννοεί ότι ο αναλυτής πρέπει να συνδέει συστηματικά τη στρατηγική της τρομοκρατίας με τις άλλες μορφές πολιτικού αγώνα που λαμβάνουν χώρα στο ίδιο σκηνικό και μεταξύ των ίδιων πολιτικών δρώντων.

Αυτές οι ιδέες για την τρομοκρατία περιλαμβάνουν πολλές σημαντικές διορατικές απόψεις. Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η ιδέα ότι η τρομοκρατία αναφέρεται σε μια στρατηγική που μπορεί και έχει χρησιμοποιηθεί από ένα ευρύ φάσμα δρώντων, περιλαμβανομένων και κρατών. Αντιθέτως, η τρομοκρατία δεν προσδιορίζει με ακρίβεια και επωφελώς έναν ιδιαίτερο τύπο ομάδας, κράτους, ή ατόμου. Ο Tilly υπενθυμίζει, όπως και πολλοί άλλοι, ότι το μεγαλύτερο μέρος των τρομοκρατικών πράξεων έχει διαπραχθεί από τα κράτη.
Ο Tilly επίσης, μας προειδοποιεί κατά χρήσιμο τόπο, ότι η έμμονη επιδίωξη μιας αναλλοίωτης και καθολικής θεωρία της τρομοκρατίας είναι χιμαιρική με δεδομένο το ευρύ φάσμα δρώντων, με διαφορετικά κίνητρα και μορφές οργάνωσης, που ορισμένες φορές χρησιμοποιούν τρομοκρατία. Επιπλέον, σωστά δείχνει ο Tilly ότι η κατηγοριοποίηση των εν λόγω δρώντων ως “τρομοκρατών” μπορεί να μας κάνει να μη βλέπουμε το γεγονός ότι συνήθως χρησιμοποιούν διαφορετικές πολιτικές στρατηγικές, που δεν είναι όλες βίαιες. Οι τρομοκράτες σπάνια είναι μόνο τρομοκράτες, κατά τον Tilly.

Ο Tilly δικαίως ανησυχεί ότι οι αναλυτές θα απλουστεύσουν και έτσι θα παρερμηνεύουν τη στρατηγική της τρομοκρατίας, μη λαμβάνοντας υπόψη το πλήρες φάσμα των δρώντων που τη χρησιμοποιούν και το πλήρες φάσμα των στρατηγικών (συμπεριλαμβανομένων  των συνηθισμένων και μη βίαιων στρατηγικών) που αυτοί οι δρώντες χρησιμοποιούν εκτός από την τρομοκρατία. Αλλά περισσότερο από αυτό, ο Tilly ανησυχεί ιδιαίτερα ότι έτσι οι αναλυτές θα την βγάλουν από το πλαίσιό της και θα παρερμηνεύσουν την χρήση αυτής της στρατηγικής, εστιάζοντας με ιδιαίτερη προσήλωση στα χαρακτηριστικά των δρώντων (άτομα ή ομάδες) που την χρησιμοποιούν αποκλείοντας τις δυναμικές σχέσεις τους με άλλους δρώντες.

Με άλλα λόγια, ο Tilly φοβάται, μια υπερβολικά «εσωτερική» (internalist) λεπτομερειακή προσέγγιση για την τρομοκρατία -και για άλλες μορφές στρατηγικής δράσης, βίαιες και μη βίαιες- δηλαδή μια προσέγγιση που επικεντρώνεται στα χαρακτηριστικά των ομάδων και ατόμων που χρησιμοποιούν αυτή τη στρατηγική. Τα χαρακτηριστικά αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν αυτά που οTilly χαρακτηρίζει “διαθέσεις” (ιδέες, ιδεολογία, συνήθειες και συναισθήματα) ή τα δημογραφικά χαρακτηριστικά τους (τάξη, εθνικότητα, ηλικία, φύλο, κλπ). Ο Tilly επιμένει ιδιαίτερα ότι οι κοινές εξηγήσεις της τρομοκρατίας με τα χαρακτηριστικά των “διαθέσεων”, συμπεριλαμβανομένων αυτών που “βασίζονται στις ιδέες,” δεν μας πάνε μακριά, ειδικά οι εξηγήσεις που δίνουν έμφαση στον υποτιθέμενο ιδεολογικό εξτρεμισμό εκείνων που χρησιμοποιούν τρομοκρατία.

Κατά τον Tilly, η στροφή ενός δρώντος στην τρομοκρατική βία  δεν είναι αποτέλεσμα τόσο προκύπτει τόσο των ιδεών  ή του μίσους καθαυτού αλλά των τρόπων με τους οποίους ο δρων σχετίζεται και αλληλεπιδρά με άλλους δρώντες στο πέρασμα του χρόνου – εξ ου και η ανάγκη για μια πιο ευρεία «εξωτερική» (externalist) ή “σχεσιακή” προσέγγιση της τρομοκρατίας (και γενικότερα της στρατηγικής δράσης). Για παράδειγμα, ο Tilly επιμένει στη σημασία της κοινωνικής αλληλεπίδρασης για τη δημιουργία, διάδοση και εφαρμογή «ιδεών που παράγουν βία”. Πιστεύει ότι η τρομοκρατία συνήθως χρησιμοποιείται ως συμπλήρωμα ή υποπροϊόν ορισμένων συνεχιζόμενων πολιτικών συγκρούσεων στις οποίες οι δρώντες έχουν χρησιμοποιήσει ένα φάσμα στρατηγικών κατά των αντιπάλων, συμπεριλαμβανομένων των συνηθισμένων στρατηγικών -αλλά προφανώς τις θεώρησαν αναποτελεσματικές.

ΤΟΥ ΕΥΚΛΕΙΔΗ ΤΣΑΚΑΛΩΤΟΥ

Μπροστά στη συνδιάσκεψη του ΣΥΡΙΖΑ ακούγεται, και από κορυφαία στελέχη του ΣΥΝ που θα έπρεπε να ξέρουν καλύτερα, ότι η εμμονή στο «οργανωτικό» δεν μας βοηθάει, ότι αυτό που χρειαζόμαστε είναι η σωστή πολιτική και η εξωστρεφής δράση. Μας λένε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ, ως συμμαχία, πρέπει να λειτουργεί με συναίνεση και με συνεννοήσεις πέρα από πλειοψηφίες και μειοψηφίες. Και την πολιτική γραμμή ή τις προτεραιότητες της εξωστρεφούς δράσης, ποιος θα τις καθορίζει;

Σε κάθε εποχή η αριστερά οφείλει να ανακαλύψει την οργανωτική μορφή που ταιριάζει σε σχέση με την εξέλιξη των κοινωνικών κινημάτων και των πολιτικών επίδικων. Άρα η οργανωτική μορφή έχει σχέση με τις αναλύσεις μας για την κοινωνία και την πολιτική. Για παράδειγμα όταν στο πρόγραμμά σου αναδεικνύεις την αυτοοργάνωση και την αυτοδιαχείριση, δεν μπορεί το πολιτικό σου υποκείμενο να χαρακτηρίζεται από ιεραρχικές δομές.

Όχι μόνο για λόγους συνέπειας μεταξύ στόχων και μέσων, αλλά και για λόγους αποτελεσματικότητας. Θέλουμε οι τοπικές οργανώσεις του ΣΥΡΙΖΑ να ασκούν πολιτική με δημιουργικότητα και φαντασία στον χώρο τους. Αλλά, συγχρόνως, ο κόσμος του ΣΥΡΙΖΑ μας χρειάζεται για την εκπόνηση μιας κεντρικής πολιτικής με κοινωνική γείωση. Το ζήτημα είναι αν οι αναγκαίοι συμβιβασμοί και συνθέσεις θα είναι υπόθεση των πολλών ή των λίγων. Μπορεί αυτό ποτέ να θεωρηθεί απλώς ένα οργανωτικό ζήτημα;