Ο κομμουνισμος και ο φεμινισμος ως χειραφετητικα σχεδια
12/06/2009, 1:54 πμ
Filed under: Ευη Πατκου

ΤΗΣ ΕΥΗΣ ΠΑΤΚΟΥ (επιμ.)

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελείται από αποσπάσματα του δέκατου κεφαλαίου από το βιβλίο του Erik Olin Wright, Interrogating Inequality (Verso, 1994) –με τίτλο “Explanation and Emancipation in Marxism and Feminism”. Ο Wright συζητάει εδώ αναλυτικά τις ιδιοτυπίες των δύο χειραφετητικών σχεδίων, καθώς και τις συνδέσεις τους, ίσως και την κοινή τους μοίρα. Ο αποσπασματικός χαρακτήρας της δικής μας απόδοσης αδικεί την σπουδαία προβληματική που εκτίθεται στο πρωτότυπο κείμενο. Δίνει, ωστόσο, μια ιδέα για τη συζήτηση που εξελίσσεται στο πλαίσιο της αμερικανικής Αριστεράς σχετικά με τις προκλήσεις που απευθύνει ο φεμινισμός στη σοσιαλιστική στρατηγική και, από αυτήν την άποψη, νομίζω είναι χρήσιμο μια και στη χώρα μας αυτά τα θέματα αντιμετωπίζονται πολύ λίγο ως καίρια ζητήματα της θεωρίας και της πολιτικής της Αριστεράς. Ενδιαφέρουν, όμως,, έντονα τις φεμινίστριες που είναι αριστερές και τις αριστερές που είναι και φεμινίστριες. Γενικότερα, ο φεμινισμός επιφανειακά μόνο έχει επηρεάσει την ελληνική Αριστερά, ακόμη και την ανανεωτική της εκδοχή και χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια για ν’ αλλάξει αυτό. Ας αρχίσουμε να το αναδεικνύουμε, τουλάχιστον…

Επιμέλεια:  Εύη Πάτκου

Κάνοντας τη διάκριση μεταξύ των μαρξισμών και των φεμινισμών σε όρους της αναφοράς τους σε διαφορετικές μορφές καταπίεσης, δεν θα επιχειρήσω υποθέσεις σχετικά με την αυτονομία των δύο μορφών μεταξύ τους. Προφανώς, στις σύγχρονες κοινωνίες υπάρχουν συστηματικές, αμοιβαίες επιδράσεις όλων των τύπων μεταξύ των σχέσεων φύλου και των ταξικών αντίστοιχων. Η κατανόηση αυτών των αμοιβαίων επιδράσεων μεταξύ τάξης και κοινωνικού φύλου βρίσκεται στην καρδιά του ενδιαφέροντος του μεγαλύτερου μέρους του σοσιαλιστικού φεμινισμού …

Όμως, εκτός και αν είμαστε έτοιμοι να εγκαταλείψουμε τις διακριτές κατηγορίες της «κοινωνικής τάξης (class)» και του «κοινωνικού φύλου (gender)» από κοινού και να τις αντικαταστήσουμε με μια νέα κατηγορία-αμάλγαμα, το “clender”, προσωπικά πιστεύω πως είναι σημαντικό να διακρίνουμε [τα δύο], αναλυτικά ως διαστάσεις των κοινωνικών σχέσεων που αλληλεπιδρούν μάλλον, παρά να [τα] χειριζόμαστε ως μια ενιαία κατηγορία. Από τη στιγμή που θα γίνει αυτή η διάκριση, η ερώτηση σχετικά με την αληθοφάνεια του εγχειρήματος εξάλειψης καθεμιάς από τις δύο αυτές όψεις της καταπίεσης μπορεί να τεθεί. Η απάντηση ίσως να είναι πως δεν μπορεί να εξαλειφθεί η μια χωρίς την άλλη, όπως κάποιες σοσιαλίστριες φεμινίστριες ισχυρίζονται, αλλά αυτό πρέπει να αποδειχτεί και όχι να θεωρείται προκείμενη που απορρέει από τις ίδιες τις κατηγορίες.[Μια ιδιαιτερότητα της φεμινιστικής ανάλυσης] είναι πως πολύ λίγη προσοχή έχει δοθεί … στο πρόβλημα της πρακτικής βιωσιμότητας μιας κοινωνίας, στην οποία η φυλετική καταπίεση έχει εξαλειφθεί. …

Βεβαίως, πολύ συζήτηση έχει γίνει σχετικά με την ανάλυση των εμποδίων, που αντιστρατεύονται τη δημιουργία μιας τέτοιας κοινωνίας. Είναι σημαντικό, όμως, να μην συγχέουμε τον ισχυρισμό πως τα εμπόδια για την επίτευξη μιας απελευθερωτικής εναλλακτικής λύσης είναι τεράστια, ίσως ακόμη και ανυπέρβλητα στις παρούσες συνθήκες, με τον ισχυρισμό πως η ίδια η εναλλακτική λύση είναι μη βιώσιμη. Οι φεμινίστριες διαφοροποιούνται ισχυρά στην έκταση κατά την οποία πιστεύουν πως τέτοια εμπόδια τοποθετούνται πρωταρχικά σε πολιτισμικές και σεξουαλικές πρακτικές που ρυθμίζουν τη διαμόρφωση των βαθειά ριζωμένων υποκειμενικοτήτων κοινωνικού φύλου ή, κυρίως, τοποθετούνται σε οικονομικούς και πολιτικούς θεσμούς εξουσίας και προνομίων. Οι φεμινίστριες, ακόμη, διαφωνούν σχετικά με το εάν η ανδρική κυριαρχία μπορεί να διαβρωθεί σταδιακά διαμέσου μιας βαθμιαίας διαδικασίας ή απαιτούνται ριζικές τομές στο σύστημα …[που αυτή η κυριαρχία συγκροτεί]. Αλλά η βιωσιμότητα του χειραφετητικού στόχου καθεαυτού δεν τίθεται σε συστηματική διερεύνηση … Είναι σαν η κατάδειξη των υπαρχουσών σχέσεων κοινωνικού φύλου ως καταπιεστικών και κοινωνικά κατασκευασμένων να είναι ισοδύναμη με την απόδειξη πως μια κοινωνία χωρίς ανδρική κυριαρχία είναι βιώσιμη.

* * *Ενώ, αναμφίβολα, ο τρέχων σκεπτικισμός μεταξύ των αριστερών σχετικά με την αταξική κοινωνία διαμορφώθηκε κατά βάση από την ιστορική εμπειρία των αυταρχικών σοσιαλιστικών κρατών, δε νομίζω πως η σιωπή σχετικά με το θέμα της βιωσιμότητας, μεταξύ των φεμινιστριών μπορεί να οφείλεται κυρίως στην απουσία μαζικών κοινωνικών πειραμάτων στην χειραφέτηση του φύλου ή στην σχετικά πρόσφατη εκκίνηση της συστηματικής φεμινιστικής θεωρίας. Μάλλον, πιστεύω, η κρίσιμη διαφορά βρίσκεται στον χαρακτήρα των ίδιων των χειραφετητικών προταγμάτων, που παρέχουν μια αληθοφανή θεμελίωση της φεμινιστικής πίστης πως η χειραφέτηση φύλου είναι ένα βιώσιμο κοινωνικό σχέδιο.

Συγκεκριμένα, η τάξη και το κοινωνικό φύλο διαφέρουν από την άποψη της σχέσης μεταξύ των βιωμένων μικρο-εμπειριών στο εσωτερικό των υπαρχουσών σχέσεων και των μακρο-θεσμικών μετασχηματισμών που απαιτούνται για την χειραφέτηση….Στις καθημερινές πρακτικές της ζωής στις πατριαρχικές κοινωνίες, με μια ποικιλία τρόπων οι άνθρωποι μπορούν να αποκτήσουν εμπειρία προεικόνισης των μορφών της ισότητας των φύλων. Πρώτα απ’ όλα, στην ιστορική εμπειρία των σύγχρονων γυναικών ανήκει μια σταθερή τροχιά μετασχηματισμού των σχέσεων φύλου σε μια εξισωτική κατεύθυνση.

Χωρίς να συμπεράνουμε πως η ανδρική κυριαρχία πνέει τα λοίσθια ή, ακόμη, πως νέες μορφές ανισοτήτων φύλου δεν αναδύονται, η διάνοιξη μεγαλύτερων προσωπικών ευκαιριών και πολιτικών δυνατοτήτων για τις γυναίκες είναι κρίσιμο μέρος της βιωμένης εμπειρίας των γυναικών στο εικοστό αιώνα. Ακόμη περισσότερο, στο πολύ πρόσφατο παρελθόν, πρέπει να προστεθεί η εμπειρία μιας πορείας κοινωνικού μετασχηματισμού, η εμπειρία της συλλογικής πολιτικής αποτελεσματικότητας των γυναικών, που εμπλέχτηκαν στη μετασχηματιστική πολιτική δράση. Το ίδιο το γυναικείο κίνημα γεννάει ένα σύνολο από εμπειρίες αλληλεγγύης μεταξύ των γυναικών που προεικονίζουν μια κοινωνία στην οποία οι γυναίκες δεν θα κυριαρχούνται από τους άνδρες. Αν όχι για άλλον λόγο, επομένως, μια απλή προέκταση στο μέλλον των τάσεων του πρόσφατου παρελθόντος υποστηρίζει την βιωσιμότητα ενός κόσμου χωρίς γυναικεία καταπίεση.Αλλά, αυτό δεν είναι όλο.

Η καταπίεση φύλου η ίδια έχει μια ιδιαίτερη δομή από την άποψη ότι ακόμη και μέσα στις υπάρχουσες σχέσεις, στο εσωτερικό των οποίων οι άνδρες κυριαρχούν επί των γυναικών, υπάρχουν στοιχεία που προεικονίζουν εμπειρίες συμμετρίας και ισότητας. Οι γυναίκες έχουν αγόρια τα οποία ανατρέφουν. Τα αγόρια έχουν μητέρες που αγαπούν. Και ακόμη και στις σχέσεις μεταξύ συζύγων μέσα στις παραδοσιακές «πατριαρχικές» σχέσεις , παράλληλα με πρακτικές που είναι καταπιεστικές, αντανακλώντας σχέσεις κυριαρχίας, υπάρχουν στοιχεία αμοιβαιότητας και συντροφικότητας, που προεικονίζουν, έστω και με περιορισμένο τρόπο, το δυναμικό για σχέσεις ισότητας … Η εξάλειψη, λοιπόν, της φυλετικής καταπίεσης μπορεί μερικώς να βιωθεί σε μικρο-πεδία σε μια κοινωνία, όπου η φυλετική κυριαρχία διατηρείται.

Η πρακτική αληθοφάνεια της εξάλειψης της φυλετικής καταπίεσης βασίζεται στην εμπειρία, έστω με μερικούς και περιορισμένους τρόπους, μέσα στις υπάρχουσες κοινωνίες.Θα μπορούσε να εγερθεί η ένσταση πως το ίδιο είναι αληθινό και σχετικά με την εξάλειψη της ταξικής κυριαρχίας. Εκτός των άλλων, στην πρακτική συνεργασία μεταξύ των εργατών στο χώρο δουλειάς και στους αλληλέγγυους αγώνες εναντίον των αφεντικών, οι εργάτες μπορεί να ειπωθεί πως αποκτούν εμπειρίες, που προεικονίζουν μορφές σοσιαλιστικών –ή ακόμη και κομμουνιστικών- σχέσεων … Γιατί, επομένως, δεν είναι οι συγκεκριμένες εμπειρίες μια πρακτική κατάδειξη της βιωσιμότητας μιας αταξικής κοινωνίας;Υπάρχουν δύο στοιχεία που διακρίνουν τις προεικονιστικές εμπειρίες της χειραφέτησης φύλου από τις προεικονιστικές εμπειρίες ταξικής χειραφέτησης. Πρώτον, στην περίπτωση του φύλου, οι [συγκεκριμένες] εμπειρίες εμπεριέχουν [κάποιες] που συνδέουν τους ανθρώπους διαφορετικού φύλου. Στην περίπτωση της κοινωνικής τάξης οι [αντίστοιχες] εμπειρίες δεν είναι μεταξύ εργατών και καπιταλιστών, αλλά αποκλειστικά μεταξύ εργατών. Δεύτερον, και σημαντικότερο στο παρόν πλαίσιο, υπάρχει διαφορετική σχέση μεταξύ μικρο-εμπειριών και μακρο-μετασχηματισμών στην περίπτωση της τάξης και του φύλου: ενώ είναι σχετικά εύκολο να προεκταθούμε από τη μικρο-ρύθμιση των προεικονιστικών μη-καταπιεστικών σχέσεων φύλου σε μια σύλληψη της κοινωνίας χωρίς καταπίεση φύλου, είναι πολύ περισσότερο προβληματικό να κινηθούμε από τις [εμπειρίες] της ταξικής αλληλεγγύης σε ένα πρότυπο κοινωνίας χωρίς ταξική κυριαρχία.

Ο λόγος είναι πως η σοσιαλιστική (και κομμουνιστική) παραγωγή απαιτεί ενεργητικό μακρο-συντονισμό με μακρο-θεσμικές διευθετήσεις που γενούν μακρο-θεσμικές δυναμικές. Η αλληλεγγύη που βιώνεται στις διαπροσωπικές πρακτικές της ταξικής πάλης και στο μικρο-επίπεδο της εργασιακής διαδικασίας, συνεπώς, δεν μπορεί να μεταφραστεί με κανένα απλό τρόπο σε θεσμικούς μηχανισμούς σχεδιασμού, πληροφοριακών ροών, κατανομής του κεφαλαίου και ρύθμισης των τιμών. Δεν υπάρχει τίποτε ανάλογο στο μακρο-θεσμικό επίπεδο των πρακτικών φύλου.Αυτό δεν σημαίνει –και το θέτω εμφατικά- πως οι μακρο-θεσμικές διευθετήσεις δεν έχουν σημασία για τις σχέσεις φύλου. Το φύλο δεν είναι μόνο ένα μικρο-διυποκειμενικό φαινόμενο σε αντίθεση με την τάξη … Οι νόμοι του κράτους, η δομή των αγορών εργασίας, ο καταμερισμός της εργασίας, για να δώσω μερικά παραδείγματα, όλα επηρεάζουν τις πρακτικές φύλου με έντονο τρόπο και συστηματικά διαμορφώνονται από τις σχέσεις φύλου. Και δεν υπάρχει αμφιβολία πως προκειμένου να δημιουργηθεί και να αναπαράγεται μια κοινωνία χωρίς καταπίεση φύλου, οι δημόσιοι θεσμοί θα πρέπει να επιβάλλουν ποικίλους νόμους εναντίον των διακρίσεων και της βίας που δομείται με άξονα το κοινωνικό φύλο. Πρέπει να υπάρχει εκτεταμένη δημόσια παροχή υπηρεσιών παιδικής φροντίδας και [εκτεταμένη] αναδιοργάνωση της εργασίας για να εξαλειφθούν οι διαφορές των φύλων σε ότι αφορά το φορτίο της παιδικής φροντίδας, εφόσον η ανατροφή των παιδιών παίζει έναν κεντρικό ρόλο στη διατήρηση της ανισότητας των φύλων.

Συγκεκριμένα σε μια μεταβατική περίοδο προς μια κοινωνία χωρίς καταπίεση φύλου θα είναι πιθανώς αναγκαίο να έχουμε ισχυρές μορφές δημόσιας παρέμβασης σε θέματα σχετικά με το φύλο, αν και το μεγαλύτερο μέρος της θα μπορούσε ίσως να είναι ενός εξαιρετικά αποκεντρωμένου είδους. Όλες αυτές οι παρεμβάσεις συνεπάγονται πως ο σχετικός με το φύλο εξισωτισμός απαιτεί συγκεκριμένες μορφές μακρο-κοινωνικών διευθετήσεων.Παρ’ όλ’ αυτά, ακόμη κι έτσι,…., υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά από την παράλληλη κατάσταση της εξάλειψης της ταξικής καταπίεσης. Οι χειραφετητικές παρεμβάσεις σε σχέση με το φύλο… κατευθύνονται όλες στο μικρο-επίπεδο των πρακτικών φύλου … [Μ]ακρο-θεσμικές διευθετήσεις μπορεί να παρεμβαίνουν συνεχώς στο μικρο-επίπεδο, αλλά δεν υπάρχουν διακριτές αντιφάσεις σχετικές με το φύλο στο μακρο-επίπεδο…Είναι σημαντικό να γίνει καθαρό αυτό που υποστηρίζω. Δεν αρνούμαι πως τα μακρο-κοινωνικά φαινόμενα είναι βαθειά καθορισμένα από το φύλο (deeply gendered) με την έννοια πως η μορφή τους και τα αποτελέσματα είναι διαμορφωμένα από τις σχέσεις φύλου με μια ποικιλία τρόπων. Ούτε λέω πως δεν υπάρχουν εμπόδια σχετικά με το φύλο στο μετασχηματισμό των μακρο-θεσμών. Η εξουσία που οι άνδρες αποκομίζουν οικονομικά, πολιτικά και πολιτισμικά συνιστά μεγάλο εμπόδιο στο μετασχηματισμό των μακρο-μηχανισμών που συνεισφέρουν στη διατήρηση της ανδρικής κυριαρχίας, όπως ακριβώς η εξουσία των καπιταλιστών συγκροτεί ένα ισχυρό εμπόδιο στο μετασχηματισμό των μακρο-θεσμών του καπιταλισμού. Τίποτε από αυτά, όμως, δεν σημαίνει πως υπάρχουν οποιαδήποτε ενδογενή φυλετικά διλήμματα, που τίθενται από το μετασχηματισμό αυτών των μακρο-θεσμών. Δεδομένης της απουσίας αξιόπιστων επιχειρημάτων πως μακρο-διευθετήσεις απαλλαγμένες από φυλετική κυριαρχία θα μπορούσαν να αυτοκαταστραφούν για λόγους [που προέρχονται από τη φυλετική χειραφέτηση] είναι απολύτως εύλογο να προεκταθούν οι προεικονιστικές εμπειρίες της ισότητας των φύλων από το μικρο-επίπεδο στην κοινωνία ως σύνολο. Με αυτές τις προεκτάσεις διαθέσιμες, λοιπόν, οι κεντρικές φεμινιστικές θέσεις –οι υπάρχουσες σχέσεις είναι καταπιεστικές και, επιπλέον, κοινωνικά κατασκευασμένες- φαίνεται να συνεπάγεται την πρακτική βιωσιμότητα του απελευθερωτικού μετασχηματισμού των σχέσεων.

* **Στην καρδιά της μαρξιστικής παράδοσης βρίσκεται ένα σύνολο από οιονεί αιτιοκρατικές θεωρίες όπου οι «νόμοι κίνησης» των κοινωνικών συστημάτων τείνουν να κατευθύνουν τη κοινωνική αλλαγή κατά μήκος συγκεκριμένων διαδρομών. Κάποιες φορές αυτά τα αιτιοκρατικά επιχειρήματα είναι σχετικά ισχυρά, όπως στον κλασικό ιστορικό υλισμό. Άλλες φορές είναι αξιοσημείωτα αδυνατισμένα, παίρνοντας τη μορφή επιχειρημάτων σχετικά με τάσεις και αντίρροπες τάσεις, οι οποίες απλώς δημιουργούν δυνατότητες για συγκεκριμένες αναπτύξεις παρά μονοσήμαντες διαδρομές. Και κάποιες φορές –ειδικά σε κάποια ρεύματα του σύγχρονου μαρξισμού- ο ντετερμινισμός απορρίπτεται εντελώς προς όφελος ενός θεωρητικού πλαισίου που δίνει έμφαση στην ελεύθερη αλληλεπίδραση της δομής και της δράσης … Ακόμη και σ’ αυτήν την περίπτωση, όμως, τα αντι-ντετερμινιστικά επιχειρήματα είναι συνεχώς σε διάλογο με τις πιο ντετερμινιστικές εκδοχές του μαρξισμού…

Ο φεμινισμός, αντίθετα, παίρνει την χαρακτηριστική μορφή μιας περισσότερο κεντρωμένης-στη-δράση θεωρίας … Με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι φεμινίστριες δεν θέτουν «νόμους κίνησης» της πατριαρχίας, που θα οδηγούσαν έστω δυνητικά προς την αυτό-καταστροφή της. Οι προσδοκίες της γυναικείας απελευθέρωσης εξαρτώνται αποφασιστικά από την άνοδο της συνείδησης και πολιτισμικά προσανατολισμένους χειραφετητικούς αγώνες. Το πρόβλημα του ντετερμινισμού δεν αποτελεί γενικά κάποια κεντρική μέριμνα..[Ί]σως ένας από τους λόγους που ο μαρξισμός εμφανίζει συχνά μια σχετικά ντετερμινιστική μορφή είναι πως τέτοια ντετερμινιστικά επιχειρήματα βοηθούν στο ξεπέρασμα ενός σοβαρού προβλήματος που αντιμετωπίζουν οι χειραφετητικές ταξικές θεωρίες, δηλαδή το πρόβλημα της αξιοπιστίας μιας ριζικά εξισωτικής εναλλακτικής που ενσωματώνεται στο επαναστατικό σχέδιο. Ο Μαρξ βεβαίως βασίστηκε ισχυρά στο «επιστημονικό» επιχείρημα πως ο σοσιαλισμός είναι το αναγκαίο αποτέλεσμα των νόμων κίνησης του καπιταλισμού για να από-νομιμοποιήσει και να υποβιβάσει τα ηθικά επιχειρήματα για το σοσιαλισμό των «ουτοπικών σοσιαλιστών» και τις διάφορες προτάσεις που κυριαρχούσαν στην εποχή του ως προσχέδια μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας. Οι εργάτες θα αναλάμβαναν την επανάσταση επειδή ο σοσιαλισμός είναι αναπόφευκτος και η επιτάχυνση της έλευσής του είναι προς το συμφέρον τους, όχι εξαιτίας μιας αφηρημένης πίστης στην ηθικότητά της ή στην αξιοπιστία του θεσμικού της σχεδιασμού.Η φεμινιστική θεωρία δεν αντιμετωπίζει τόσο έντονα αυτό το πρόβλημα και, έτσι, οι φεμινίστριες έχουν λιγότερους λόγους να έλκονται από τέτοια ντετερμινιστικά θεωρητικά ρεύματα. Δεδομένου ό,τι το χειραφετητικό πρόταγμα έχει σχετικά υψηλή υπαρξιακή αξιοπιστία για τις φεμινίστριες και δεδομένης της αληθοφάνειας της προέκτασης από τις ατομικές μικρο-εμπειρίες στην κοινωνία ως σύνολο, η βιωσιμότητα μιας κοινωνίας χωρίς κυριαρχία και υποταγή φύλου δεν εμφανίζεται προβληματική για όσες μοιράζονται τις κανονιστικές παραδοχές των φεμινιστριών…

Advertisements

Σχολιάστε so far
Σχολιάστε



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s



Αρέσει σε %d bloggers: