Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΚΕ (ENTOΣ ΕΠΟΧΗΣ, 27.9.2009)
27/09/2009, 7:14 μμ
Filed under: Χρηστος Λασκος | Ετικέτες: , ,

TOY ΧΡΗΣΤΟΥ ΛΑΣΚΟΥ

Κυκλοφόρησε πρόσφατα, από τις κομματικές εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, ο τόμος με τίτλο Η Διεθνής Οικονομική Κρίση και η Θέση της Ελλάδας –Οι Θέσεις του ΚΚΕ. Μας δίνεται έτσι η ευκαιρία να γνωρίσουμε τις σχετικές τοποθετήσεις του ΚΚΕ με τον πιο επίσημο τρόπο, στο μέτρο που το βιβλίο περιέχει τα υλικά της ημερίδας για την οικονομική, που διοργάνωσε η ΚΕ του κόμματος τον περασμένο Μάϊο.

Σύμφωνα, λοιπόν, με το ΚΚΕ, η κρίση, στο κέντρο της οποίας ακόμη βρισκόμαστε, επιβεβαιώνει τη μαρξική θεωρία της κρίσης ως κρίσης υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου. Όπως επισημαίνεται στο βιβλίο, και η παρούσα καπιταλιστική κρίση επιβεβαιώνει τα βασικά στοιχεία της θεωρίας, που είναι τα ακόλουθα: «Πρώτον, η κρίση γεννιέται από την ίδια τη φυσιολογική λειτουργία του συστήματος. Είναι η υπερβολική επιτυχία του (υπερσυσσώρευση κερδών και άρα κεφαλαίου) που οδηγεί στην αποτυχία του (αδυναμία επαρκώς κερδοφόρων επενδύσεων). Δεύτερο, η κρίση θα προκύψει ακόμη και όταν η εργατική τάξη είναι εντελώς παθητική. Τρίτο, η κρίση γεννιέται στο σκληρό πυρήνα του καπιταλιστικού συστήματος, στη σφαίρα της παραγωγής, και μεταφέρεται στις άλλες οικονομικές σφαίρες (κυκλοφορία, διανομή). Τέταρτο, η κρίση είναι μέσο ανάταξης του προβλήματος μέσω της διαλεκτικής της καταστροφής (απαξίωση παραγωγικών δυνάμεων) και της ανοικοδόμησης» (σελ. 67). Στη συνέχεια διευκρινίζεται πως στη βάση αυτής της (αντικειμενικής) εξέλιξης βρίσκεται η αναγκαστική, λόγω του ανταγωνισμού μεταξύ των ατομικών κεφαλαίων που οδηγεί σε τεχνολογικές μεταβολές που αυξάνουν τη χρήση μέσων παραγωγής και εξοικονομούν εργατικό δυναμικό, αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου.

Αυτό που εκτίθεται ως θεωρία υπερσυσσώρευσης, λοιπόν, στην πραγματικότητα είναι η θεωρία της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους. Και, επομένως, αυτό που εκτίθεται ως θεωρία υπερσυσσώρευσης  δεν είναι θεωρία υπερσυσσώρευσης. Δεν μπορώ να εκθέσω αναλυτικά, στο λίγο χώρο που διαθέτω εδώ, την κεφαλαιώδη απόκλιση που υπάρχει ανάμεσα στις δύο θεωρήσεις[1]. Παραθέτω, απλώς, ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο: «Υπερπαραγωγή κεφαλαίου δεν σημαίνει ποτέ τίποτε άλλο από υπερπαραγωγή μέσων παραγωγής –μέσων εργασίας και μέσων διαβίωσης- τα οποία μπορούν να λειτουργήσουν ως κεφάλαιο, δηλαδή μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εκμετάλλευση της εργασίας με ένα δοσμένο βαθμό εκμετάλλευσης. Γιατί η πτώση αυτού του βαθμού εκμετάλλευσης κάτω από ένα συγκεκριμένο σημείο προκαλεί διαταραχές και σταμάτημα της καπιταλιστικής διαδικασίας παραγωγής, κρίσεις, καταστροφή κεφαλαίου»[2]. Είναι σαφές, λοιπόν, πως ο Μαρξ αναφέρεται σε υπερσυσσώρευση, όταν η πτώση του ποσοστού κέρδους προέρχεται όχι από την τεχνολογική εξέλιξη –που ωθεί σε μεγαλύτερη οργανική σύνθεση κεφαλαίου- αλλά από την πτώση του βαθμού εκμετάλλευσης, του ποσοστού υπεραξίας. Με απλά λόγια, ισχυρίζεται πως ο λόγος, για τον οποίο ξεσπά η κρίση υπερσυσσώρευσης είναι η αδυναμία του κεφαλαίου, από ένα σημείο κι έπειτα, να εκμεταλλεύεται την εργασία σε βαθμό, που να είναι ικανοποιητικός από την πλευρά του συστήματος. Από αυτήν την άποψη, είναι φανερό ότι δεν ισχύει πως «η κρίση θα προκύψει ακόμη κι αν η εργατική τάξη είναι εντελώς παθητική», όπως σημειώνεται στις Θέσεις του ΚΚΕ. Το ξέσπασμα της καπιταλιστικής κρίσης είναι το συγκυριακό αποτέλεσμα της δράσης ποικίλων παραγόντων και όχι η νομοτελειακή συνέπεια της αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου. Η εργατική ταξική πάλη αποτελεί, σε τελευταία ανάλυση, τον απολύτως καθοριστικό παράγοντα εδώ. Όλες οι αντιφάσεις, οι οποίες εμπλέκονται στη δημιουργία της κρίσης, επικαθορίζονται από τους ταξικούς συσχετισμούς στη συγκεκριμένη συγκυρία.

Για το Μαρξ, η κρίση υπερσυσσώρευσης, συναρτημένη πρωτευόντως με το βαθμό εκμετάλλευσης, αντιστοιχεί, λοιπόν, σε τέτοιο βαθμό με τη «στάση» της εργατικής τάξης, που επιβάλλει μια «ιστορική» και όχι «δομική» πραγμάτευση. Συνεπώς, η κάθε κρίση υπερσυσσώρευσης είναι ένα ξεχωριστό ιστορικό επεισόδιο και σε καμιά περίπτωση δεν συνιστά επανάληψη ενός ιδεοτύπου.   Όπως πολύ ορθά σημειώνουν οι Μηλιός κ.α. (όπ.π., σελ 302), «[ε]φόσον η εξασφάλιση των «κανονικών» επιπέδων της κεφαλαιακής κερδοφορίας μπορεί πάντοτε να αναχθεί, σε τελευταία ανάλυση, στη διασφάλιση των αντίστοιχων επιπέδων καπιταλιστικής εκμετάλλευσης (και πειθαρχίας), είναι κατανοητό γιατί η καπιταλιστική έξοδος από τις οικονομικές κρίσεις συνδέεται πάντοτε με την κήρυξη ενός ανοιχτού ταξικού πολέμου εναντίον των εργαζόμενων τάξεων, των συλλογικών μορφών οργάνωσής τους, των κοινωνικών τους δικαιωμάτων (και όχι με πολιτικές «κοινωνικής συναίνεσης» και «ζωογόνησης της λαϊκής κατανάλωσης», όπως θα έτεινε να πιστέψει μια κεϋνσιανής έμπνευσης οπτική). Η ανάλυση του Μαρξ αποκαλύπτει το αντικειμενικό υπόβαθρο των αστικών πολιτικών στρατηγικών». Και το αντικειμενικό υπόβαθρο δεν είναι, όπως μια μηχανιστική θεώρηση πολύ καιρό τώρα υποθέτει, οι τεχνολογικές εξελίξεις[3], αλλά οι ταξικοί αγώνες και η έκβασή τους. Για το Μαρξ, άλλωστε, ακόμη και οι τεχνολογικές εξελίξεις σε συνθήκες καπιταλισμού έχουν στη βάση τους την ταξική πάλη: όπως πολύ χαρακτηριστικά επισημαίνει, «[θ]α μπορούσε κανείς να γράψει μια ολόκληρη ιστορία των εφευρέσεων από το 1830 και δω, που έγιναν απλώς σαν πολεμικά μέσα του κεφαλαίου ενάντια στις ανταρσίες των εργατών».

Δεν θα επιμείνω άλλο σε αυτήν την επιχειρηματολογία. Ούτε και θέλω να αδικήσω την τοποθέτηση του ΚΚΕ. Άλλωστε, στα σημεία όπου η ανάλυση της τρέχουσας κρίσης παίρνει πιο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, οι «νομοτέλειες» δεν έχουν τόσο σκληρό χαρακτήρα και η εικόνα είναι πολύ κοντύτερα σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Δεν είναι τυχαίο πως η ανάγνωση που επιχειρείται θυμίζει έντονα την ανάλυση του Μπρένερ για την σημερινή κρίση ως ένα είδος συνέχειας αυτής της δεκαετίας του ’70 –και η ανάλυση του Μπρένερ είναι πολύ περισσότερο «ιστορία» από «θεωρία»[4].

Παραμένει, ωστόσο, το θέμα των πολιτικών συνεπειών που υπόκεινται στην αρχική «θεωρία», με βασικότερο όλων, κατά τη γνώμη μου, την αδυναμία του κόμματος αυτού να ασκήσει πραγματικά αριστερή πολιτική, να κάνει, δηλαδή, κάτι παραπάνω από «αριστερή» συνθηματολογία. Περισσότερο και από την ψυχαναγκαστική, από μέρους του, απόρριψη άσκησης πολιτικής εδώ και τώρα μαζί με τις υπόλοιπες δυνάμεις της αριστεράς στη χώρα μας, έχουμε μια αντίληψη αδυναμίας των εργατικών ταξικών αγώνων να μεταβάλλουν τους κοινωνικούς συσχετισμούς. Είναι πολύ χαρακτηριστικό το παρακάτω απόσπασμα: «[ε]κτιμάμε ότι θα δυσκολευτεί ακόμα περισσότερο η αστική διαχείριση… όταν κορυφωθεί ο επόμενος κρισιακός κύκλος, όταν επέλθει η επόμενη φάση ύφεσης» (σελ. 24).  Ενώ βρισκόμαστε στην καρδιά της μεγαλύτερης κρίσης μετά τον πόλεμο, το ΚΚΕ επιφυλάσσεται για τον επόμενο κρισιακό κύκλο (!).

Στην πραγματικότητα εδώ έχουμε ένα ακόμη παράδειγμα του πολιτικού συντηρητισμού που διαπερνά το σύνολο των πρακτικών του κόμματος αυτού. Ενδεικτικό –και πολύ σημαντικό σε ό,τι αφορά τις δυνατότητες άσκησης πολιτικής στις παρούσες συνθήκες- είναι το πώς στέκεται έναντι ενός κορυφαίου ζητήματος, όπως είναι αυτό των ιδιωτικοποιήσεων. Σημειώνεται χαρακτηριστικά στις Θέσεις για το 18ο Συνέδριο: «Το ΚΚΕ θεωρεί πως πρέπει να αναπτυχθεί στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα σοβαρή προσπάθεια συζήτησης, διαλόγου και κριτικής απόρριψης και αντιπαράθεσης με αστικά και μικροαστικά ιδεολογήματα σχετικά με τον χαρακτήρα των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων και τις απόψεις για «κρατική παρέμβαση» και «επανακρατικοποίηση»… » (σελ. 17). Τι συμπέρασμα μπορεί να βγει από αυτό; Πως καταγγέλουμε τις ιδωτικοποιήσεις μόνο για προπαγανδιστικούς σκπούς; Δεν θεωρούμε πως η εργατική τάξη σε συμμαχία με τα κοινωνικά κινήματα μπορεί να επιτύχει κρίσιμες «επανακρατικοποιήσεις»; Τι είδους αριστερή πολιτική μπορεί να θεμελιωθεί πάνω σε μια τέτοια αντίληψη; Ή, αντίστοιχα, τι είδους αριστερή πολιτική για την προστασία και την ανάταξη του γήινου οικοσυστήματος, στο πλαίσιο μιας πρωτοφανούς οικολογικής κρίσης, μπορεί να θεμελιωθεί σε μια εκτίμηση πως οι κλιματικές αλλαγές –με προπαγανδιστικά «διογκωμένες τις συνέπειές» τους- «αξιοποιούνται από διάφορα ιμπεριαλιστικά κέντρα, για να ααναπτυχθεί μια νέα αγορά εμπορευμάτων τεχνολογίας εξοικονόμησησης ενέργειας, καθώς και το εμπόριο ρύπων». Προφανώς, και σε σχέση με το περιβάλλον, θα αναμένουμε τον επόμενο κρισιακό κύκλο!

Το ΚΚΕ φαίνεται, γενικώς, να αναμένει. Γι’ αυτό και κατήγγειλε την εξέγερση του περασμένου Δεκεμβρίου, γι’ αυτό «βάζει στο στόχο» τα μονοπώλια και όχι την καπιταλιστική τάξη συνολικά, γι’ αυτό ο αντιμπεριαλισμός του είναι τόσος, ώστε αδυνατεί να δει τον επιθετικότατο ελληνικό ιμπεριαλισμό, που έχει μετατρέψει σε ενδοχώρα του τη Βαλκανική χερσόνησο, μ’ όλο που στα κείμενα των θέσεών του έχει όλα τα στοιχεία για να το κάνει.

Από την άλλη, η αδυναμία του να ασκήσει αριστερή πολιτική σήμερα, το υποχρεώνει σχεδόν να παριστάνει το πολιτικά «ευρύ». Να απευθύνεται, δηλαδή, στα «καλά» -μικρομεσαία- τμήματα της αστικής τάξης και στους πατριώτες –«αντιμπεριαλιστές». Γι’ αυτό και είναι σφάλμα να θεωρείται η στάση του αριστερισμός. Ο αριστερισμός , αν μη τι άλλο, είναι εξαιρετικά βολονταριστικός, δεν αναμένει ούτε όταν κάτι τέτοιο είναι αναγκαίο, δεν «κρατιέται». Το ΚΚΕ είναι πολιτικός οργανισμός «δεξιάς απόκλισης». Και η θεωρία που υιοθετεί είναι καθόλα συμβατή με την όλη του πολιτεία.


[1] Μια πολύ σαφής παρουσίαση γίνεται στο βιβλίο: Μηλιός, Γ. –Δημούλης, Δ. –Οικονομάκης, Γ., Η θεωρία του Μαρξ για τον καπιταλισμό, Νήσος, 2005, σελ. 285 -307.

[2] Μαρξ, Κ., Κεφάλαιο, τ. 3, Σύγχρονη Εποχή, 1978, σελ. 323

[3] Για μια πραγματικά κατατοπιστική ανάλυση του μαρξικού «νόμου της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους» βλ. Σταμάτης, Γ., Προβλήματα Μαρξιστικής Οικονομικής Θεωρίας, Οδυσσέας, 1986, σελ. 112-246.

[4] Brenner, R., The Economics of Global Turbulence, Verso, 2006

Advertisements

Σχολιάστε so far
Σχολιάστε



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s



Αρέσει σε %d bloggers: