Γαλλία, 29 Ιανουαριου 2009: «ni pauvre ni soumis » (ούτε φτωχοι ούτε υποτελεις) (Κυριακατικη Αυγη, 15.2.2009)
15/02/2009, 11:33 μμ
Filed under: Γεωργια Πετρακη | Ετικέτες:

ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΠΕΤΡΑΚΗ

Η ροή της πορείας από τη Βαστίλη μέχρι την Πλατεία της Δημοκρατία, όπου περίμενα, μαζί με φίλη Γαλλίδα, τη διέλευση του διαμερίσματος της Εσσόν (Essone), διήρκεσε 8-9 ώρες. Ήταν μια πορεία συγκινητική και γιγάντια, νομίζω ότι δεν έχω δει μεγαλύτερη. Τα νούμερα που δόθηκαν είναι 300 χιλιάδες για το Παρίσι και 2,3 εκατομμύρια για όλη τη Γαλλία. Οι μεγάλες πορείες στο Παρίσι είναι πάντα εντυπωσιακές, γιατί οι συλλογικότητες που συμμετέχουν δημιουργούν διακριτά καλλιτεχνικά σύνολα που πορεύονται: σκίτσα, χορευτικά, πιρουέτες, μουσικές. Και σ ΄ αυτή τη γιγάντια πορεία συνάρπαζε η δημιουργικότητα, η πολιτική σάτιρα, η φαντασία. Τα συνθήματα αντλημένα από όλα τα πεδία που αποτελούν στόχο των πολιτικών εκσυγχρονισμού της «καθυστερημένης» Γαλλίας. Την υγεία, την παιδεία (Κάτω τα χέρια από το μπακαλορεά), την έρευνα, τα πανεπιστήμια, τη Δικαιοσύνη, τα ΜΜΕ, την απασχόληση, τη λαϊκή στέγη.

Μαθητής πορεύεται με τη πλάτη φορτωμένη «Nous sommes mecontents», (είμαστε δυσαρεστημένοι), πανώ «grrrrrrrr…..»,«tire toi petit-con» (τραβήξου παλιομαλάκα, λόγια του Σαρκοζύ προς κάποιον που τον πλησίασε εν μέσω πλήθους για να διαμαρτυρηθεί), «nous sommes tous de schizophrènes» (απάντηση στη μεταρρύθμιση των ψυχιατρικών υπηρεσιών που μεταφέρει μέρος των ψυχικά ασθενών στην αρμοδιότητα του σωφρονιστικού συστήματος), «les grèves personnes s’ en rend compte» (διατύπωση του Σαρκοζύ σύμφωνα με την οποία κανείς δεν παίρνει είδηση τις απεργίες), «ni dieu ni maitre»(ούτε θεός ούτε αφέντης), «ni pauvre ni soumis» (ούτε φτωχοί ούτε υποταγμένοι), «rêve générale» (γενικευμένο όνειρο) λογοπαίγνιο με το «grève générale» που πρωτοβγήκε από το κίνημα των νέων ενάντια στην Πρώτη Σύμβαση Εργασίας το 2005.

Μυρωδιά μπαρούτης στον αέρα, έγραφε αρθρογράφος του περιοδικού Μαριάννα στις 24 Ιανουαρίου αναφερόμενος στα μεγάλα κοινωνικά ηφαίστεια που βρυχώνται, ενώ ο Γκάρτιαν στις 31 Ιανουαρίου συνέχιζε: «Revolt in the air, Governments across Europe tremble as angry people take to the streets»(Εξέγερση στον αέρα, κυβερνήσεις ανά την Ευρώπη τρομάζουν από το θυμό των λαών που κατεβαίνουν στους δρόμους) και ενέτασσε τη γαλλική κινητοποίηση στην αλυσίδα των ευρωπαϊκών  εξεγέρσεων των τελευταίων μηνών (Ισλανδία, Ελλάδα, Ισπανία, Λετονία, Βουλγαρία, Λιθουανία).

Ξαναζώντας στο Παρίσι μετά από πολλά χρόνια νιώθεις τη διαφορά. Η γαλλική κοινωνία αλλάζει προς το χειρότερο Στο πλούσιο Παρίσι είναι ορατή πλέον η φτώχια και αυτό δεν αφορά μόνο τους πλέον φτωχούς. Η κοινωνική ανασφάλεια-που τη νιώθεις στις κουβέντες, δηλώνεται και από τους αριθμούς. Το 62% των Γάλλων αισθάνονται ότι η κοινωνική και οικονομική τους κατάσταση υποβαθμίζεται(Institut Viacom). Η ανάπτυξη σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπεται αρνητική για το 2009 (-1,8%) και η ανεργία 10,6% το 2010.

Δεν είναι τυχαία η προσωρινή απόσυρση της μεταρρύθμισης του λυκείου, η πρώτη απόσυρση νόμου, από την έναρξη της 5ετους προεδρίας. Η μεγάλη κινητοποίηση των μαθητών του λυκείου και η σύμπτωση των κινητοποιήσεων τους με την ελληνική εξέγερση των νέων δημιούργησαν φόβο για μια γενικευμένη εξέγερση των νέων μια κατηγορία πληθυσμού που δυσκολεύεται να ενταχθεί και κατ εξοχή υφίσταται την ανεργία. Οι ερευνητές καταγράφουν το γενικευμένο μπλοκάρισμα των προσλήψεων στους κάτω των 25 ετών. Μια ολόκληρη γενιά απειλείται να παραμείνει «εκτός» απασχόλησης. Επιπλέον, οι νέοι μεταξύ 18-25 ετών είναι τα πρώτα θύματα του πρεκαριάτου και οι λιγότερο προστατευμένοι από το σύστημα κοινωνικής προστασίας. Στη χαίνουσα πληγή των συνοικιών δεν φαίνεται να έχουν γίνει σπουδαία πράγματα, αφού ο ίδιος ο νεοδιορισθείς επίτροπος για την ισότητα ευκαιριών (Yazid Sabeg) κατήγγειλε το «κοινωνικό απαρτχάιντ».

Όμως και τα μεσαία  στρώματα λυγίζουν υπό τη πίεση των μεταρρυθμίσεων: Οι διευθύνοντες φοβούνται ένα νέο είδος σύγκρουσης που την ονομάζουν   «la greve d’ ingenieurs» (η απεργία του μηχανικού). Φαίνεται πώς οι παραδοσιακές φιλίες μεταξύ επιχειρηματιών και στελεχών έχουν ξεθωριάσει. Τα στελέχη υφίστανται επίσης τις συνέπειες των αναδιοργανώσεων ενώ ζουν υπό την πίεση αύξησης των κερδών των μετόχων. Παρόμοια δυσφορία παρατηρείται και στους υπαλλήλους των τραπεζών. Η κατηγορία αυτή που συνήθως δεν διαμαρτύρεται αισθάνεται απειλημένη: μείωση των θέσεων εργασίας, συνεχής αύξηση των στόχων για μπόνους και επί πλέον βρίσκεται στο στόχαστρο δυσαρεστημένων πελατών που ή ζητούν τα χαμένα λεφτά τους ή διεκδικούν ματαίως δάνειο. Άλλωστε τα τελευταία χρόνια η απόσταση στους μισθούς μεταξύ εργατών και ενδιάμεσων κατηγοριών έχει μειωθεί κατά 35%.

Ο υπερπρόεδρος της Γαλλικής δημοκρατίας όπως τον αποκαλούν πολλοί σχολιαστές έχει δείξει πολλά σημάδια περιφρόνησης των δημόσιων θεσμών και έχει προκαλέσει το θυμό ακόμα των πλέον καλοπροαίρετων: Οι δικαστές υπογράφουν προκηρύξεις διαμαρτυρίας, οι αστυνομικοί ετοιμάζονται για δικές τους κινητοποιήσεις (τους εμειώθησαν οι αμειβόμενες διακοπές κατά μία εβδομάδα), οι διευθυντές και πρόεδροι των νοσοκομείων δεν βλέπουν με συμπάθεια τη σύμπτυξη των δημόσιων νοσοκομείων.

Το πλαίσιο της διαδήλωσης ήταν κοινό και για τις 8 συνδικαλιστικές ενώσεις της Γαλλίας, συμπεριλαμβανομένων και των συνδικάτων των στελεχών επιχειρήσεων (CGC) ενώ οι ευρύτατες κοινωνικές συμμαχίες ήταν ορατές στην πορεία: δημόσιο και ιδιωτικό, υπάλληλοι, εργάτες-με έντονη την παρουσία των εργατών αυτοκινητοβιομηχανίας, δάσκαλοι, καθηγητές, ακαδημαϊκό προσωπικό, ερευνητές, δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες, ηθοποιοί, μουσικού, γιατροί, παραϊατρικά, νοσοκομειακά επαγγέλματα κλπ. Ο τεράστιος γαλαξίας της μισθωτής εργασίας σ’ όλες της τις διαστρωματώσεις, βρέθηκε ενωμένος σ’ αυτή τη πορεία.  Όμως στο πολιτικό επίπεδο η υστέρηση είναι ορατή. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα στην πορεία μοίραζε προκηρύξεις για τις ευρωπαϊκές εκλογές και οι παρεμβάσεις του στο δημόσιο χώρο ασαφείς, το κομμουνιστικό κόμμα αναδιοργανώνει επί το κομματικότερο το 3% που του έμεινε ενώ το Νέο Αντικαπιταλιστικό Κόμμα (Μπεζανσενό) πορεύεται αυτάρεσκα και μοναχικά ελπίζοντας να αρδεύσει από τη κρίση της αριστερής πολιτικής εκπροσώπησης.

Από την άλλη στην γαλλική κοινωνία πολλές ιδέες του νεοφιλελευθερισμού είναι πλέον, μετά από τόσα χρόνια πλύσης εγκεφάλου περί ανταγωνιστικότητας, παρούσες στη κοινή λογική

Οι υπηρεσίες υγείας της Γαλλίας είναι πολύ ακριβές και σπάταλες, μου είπε φίλη, οικολόγος ακτιβίστρια. Δεν είναι δυνατό να έχουμε παντού υπερσοφιστικές ιατρικές εγκαταστάσεις». Ερευνητές του IRES (Ινστιτούτο Οικονομικών και Κοινωνικών Μελετών) συζητούν την αξιολόγηση των καθηγητών-ερευνητών με βάση το νέο νόμο (τα περιοδικά του ΙRΕS δεν περιλαμβάνονται στις τοπ επιστημονικές εκδόσεις)  και εκτιμούν ότι ίσως έτσι, με το νέο νόμο, δεν θα περιθωριοποιηθούν στο διεθνές πεδίο. Η  ανάγκη «της Γαλλίας που νικάει» και η άποψη ότι η κρατικιστική Γαλλία οφείλει να εκσυγχρονιστεί, ίσως έχει περάσει στις σκέψεις πολλών ανθρώπων που αναφωνούν μαζί με την πρόεδρο του MEDEF (γαλλικό ΣΕΒ) Περιζό «πώς θα συνεχίσουμε να είμαστε μια πλούσια χώρα;». Όμως στη χώρα αυτή, στην οποία οι εργοδότες καταγράφονται ως οι πλέον απαισιόδοξοι του πλανήτη, το κράτος πρόνοιας ανθίσταται πολύ καλύτερα στην οικονομική κρίση και, σύμφωνα με την Le Monde, «η γαλλική καθυστέρηση» είναι παράγοντας εξισορρόπησης στη κρίση»(Le Monde, 31, Ιανουαρίου).

Η Γεωργία Πετράκη είναι καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο



Οι πιεσεις του ιερεα στην πολιτικη κοινωνια του Αγιου Δημητριου (Ενεργος Δημοτης, Ιανουαριος 2009)
31/01/2009, 11:51 μμ
Filed under: Γεωργια Πετρακη

ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΠΕΤΡΑΚΗ

Με έκπληξη διαβάσαμε την επιστολή του Πρωτοπρεσβύτερου του ναού Αγίου Δημητρίου στην τοπική εφημερίδα «ΕΝΕΡΓΟΣ ΔΗΜΟΤΗΣ ΝΟΤΙΩΝ ΠΡΟΑΣΤΙΩΝ» (07/01/09) στην οποία η δημοτική αρχή εγκαλείται και ελέγχεται διότι παρεχώρησε στην μουσουλμανική κοινότητα του Δήμου το κλειστό γυμναστήριο του Αγίου Βασιλείου για την εκτέλεση των λατρευτικών τους εθίμων (Ραμαζάνι, γιορτή Ιμπραήμ).

Η επιχειρηματολογία του πρωτοπρεσβύτερου είναι η εξής : Πρώτον σύμφωνα με τον  πρωτοπρεσβύτερο  η μουσουλμανική θρησκεία –γενικώς, και άρα οι άνθρωποι του μουσουλμανικού θρησκεύματος – χαρακτηρίζονται από κατακτητική στρατηγική μιας και ήταν επί μακρόν υπό τον δυτικό ζυγό. Άρα το πλήθος των μουσουλμάνων μεταναστών και προσφύγων που καταφθάνουν στην «Ευρώπη-Ελλάδα» θα μας κατακλύσουν και θα αλώσουν την ταυτότητα μας. Το επιχείρημα αυτό που βασίζεται σε μια περιπτωσιολογία αρνητικών δηλώσεων ακραίων μουσουλμάνων ταυτίζει μια μεγάλη θρησκεία της ανθρωπότητας και εν δυνάμει ένα μεγάλο μέρος του ανθρώπινου πληθυσμού με την κατάκτηση και την θρησκευτική τρομοκρατία. Μέσα από αυτό το επιχείρημα αποκρύβεται η πραγματική τάξη των πραγμάτων στη χώρα μας, ότι δηλαδή οι άνθρωποι αυτοί, στη δική μας κοινωνία  στερούνται της δυνατότητας εκπλήρωσης στοιχειωδών δικαιωμάτων (πχ θρησκευτικών) ενώ η χριστιανική μας συνείδηση μπορεί εύκολα να συγχωρήσει ή και να μην αξιολογήσει το γεγονός ότι μουσουλμάνοι βουλιάζονται με τα σαπιοκάραβα, δέρνονται στα αστυνομικά τμήματα, στοιβάζονται σε πρόχειρα στρατόπεδα, με την αξιοπρέπεια τους στο έλεος της φιλανθρωπίας μας ή ακόμα σκοτώνονται ενώ εργάζονται όπως το τελευταίο θύμα μετανάστη στο δήμο του Αγίου Δημητρίου.

Δεύτερο υποστηρίζεται από τον εκκλησιαστικό λειτουργό ότι η άσκηση των ατομικών και συλλογικών δικαιωμάτων – και των θρησκευτικών- θα πρέπει να στηρίζεται στην αρχή της αμοιβαιότητας. Δηλαδή αν σε τρίτες χώρες που οι χριστιανοί αποτελούν μειοψηφία οι  χριστιανοί στερούνται δικαιωμάτων,  εκεί που οι χριστιανοί αποτελούν πλειοψηφία θα πρέπει να αποδίδουν τα «ισα» στις μειοψηφούσες θρησκείες. Αλήθεια εκφράζει αυτό το κήρυγμα το πρωτογενές χριστιανικό ιδεώδες για την ανθρώπινη κοινωνία ή συνιστά κήρυγμα μίσους από την εκκλησιαστική εξουσία κατά το «οφθαλμός αντί οφθαλμού και οδόντος αντί οδόντος»; Όμως πέρα της ασυμβατότητας του προηγούμενου επιχειρήματος με κάθε έννοια κοινωνίας δικαίου, πολιτισμού  αλλά και στοιχειώδους ανθρώπινης ηθικής ο ιερέας του Αγίου Δημητρίου «ευλογεί τα γένια του» υποστηρίζοντας ότι «ο ελληνικός λαός πάντοτε αντιμετώπισε με μεγαλοψυχία και ανεκτικότητα τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς….(και ) με τον ίδιο άψογο τρόπο οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Θράκης συμπεριφέρθηκαν και εξακολουθούν να συμπεριφέρονται προς τους μουσουλμάνους της μειονότητας» Ενημερώνουμε τον πρωτοπρεσβύτερο ότι η μουσουλμανική μειονότητα αποτελεί αντικείμενο χρόνιου αποκλεισμού διοικητικού, πολιτικού, εκπαιδευτικού, κάτι το οποίο επίσημα αναγκάστηκε να αναγνωρίσει η ελληνική κυβέρνηση στις αρχές του ’90 και έκτοτε έχει παρατηρηθεί μια μικρή έστω πρόοδος στην θέση της, ενώ από την άλλη οι εκκλησιαστικοί θεσμοί επί των ημερών του Χριστόδουλου  υιοθέτησαν μια επαχθή διακριτική συμπεριφορά εις βάρος των μουσουλμανικών οικογενειών με το επίδομα τρίτου παιδιού που εκχωρείται αποκλειστικά στις χριστιανικές πολύτεκνες οικογένειες.

Στην ίδια «ανθρωπιστική» λογική εντάσσεται και η διερώτηση του ιερέα προς τη Δημοτική Αρχή όσον αφορά τους «ελεγκτικούς μηχανισμούς» που θα εξασφαλίσουν ότι η «δημοτική συνδρομή στην άσκηση των θρησκευτικών τους δικαιωμάτων» θα παρέχεται στους «νόμιμους» και όχι στους «παράνομους» μετανάστες. Δηλαδή η εκκλησία συνηγορεί στον κοινωνικό, πολιτικό αποκλεισμό αυτών των ανθρώπων να προστεθεί και ο θρησκευτικός τους αποκλεισμός.

Εκφράσεις όπως «ο μωαμεθανισμός επιτίθεται σε όλα τα μέτωπα» καλλιεργούν το μίσος μεταξύ χριστιανών και μουσουλμανικών και αφίστανται του κοινού δημοκρατικού αισθήματος συνύπαρξης των θρησκειών και των πολιτισμών πολύ περισσότερο που κάτω από το πέπλο του «πολέμου των θρησκειών» βρίσκουμε όλη την αυτάρεσκη ισχύ του «απειλημένου» δυτικού πολιτισμού εις βάρος των μουσουλμάνων υπηρετών του στις καπιταλιστικές μητροπόλεις της Δύσης, για να μην επεκταθούμε στους «ανθρωπιστικούς πολέμους».

Χαιρετίζουμε την πρωτοβουλία του Δημάρχου του Αγίου Δημητρίου να εκχωρήσει τη χρήση γυμναστηρίου του Δήμου για θρησκευτική χρήση στη μουσουλμανική κοινότητα και τον καλούμε να αντισταθεί στις πιέσεις φοβικών  νοοτροπιών που βλασφημούν τον πολιτικό και θρησκευτικό μας πολιτισμό. Τα πολιτικά κόμματα και οι δημοτικές παρατάξεις του Δήμου οφείλουν να τοποθετηθούν στο θέμα αυτό και να διευκολύνουν την εξεύρεση μιας μονιμότερης δημόσιας λύσης στο πρόβλημα του χώρου άσκησης των εκκλησιαστικών δικαιωμάτων των μουσουλμανικών πληθυσμών.



Τι γινεται στους χωρους εργασιας; Η επιδημια αυτοκτονιων στη Γαλλια (Κυριακατικη Αυγη, 18.12.2009)
18/12/2008, 11:45 μμ
Filed under: Γεωργια Πετρακη

ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΠΕΤΡΑΚΗ

Η κοινωνιολογία της αυτοκτονίας

Η αυτοκτονία είναι μια πράξη με έντονη τη σφραγίδα του υποκειμένου που την εκτελεί και σ’ αυτή την ατομική όψη της αυτοκτονίας θέλησε ο Εμίλ Ντυρκάιμ να απαντήσει γράφοντας το περίφημο βιβλίο του «Η αυτοκτονία» 120 χρόνια πριν [1]. Στο βιβλίο αυτό ο Γάλλος κοινωνιολόγος χρησιμοποιώντας τις στατιστικές σειρές της εποχής του υποστήριξε ότι η αυτοκτονία είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο και η ουσία της πρέπει να αναζητηθεί όχι στα ατομικά χαρακτηριστικά αλλά στη διασάλευση της συλλογικής τάξης που παράγεται μέσα από τους κοινωνικούς και οικονομικούς μετασχηματισμούς και όσα αυτοί συνεπάγονται για την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων. Στο βιβλίο του δείχνει την αλληλεξάρτηση που παρατηρείται ανάμεσα στις έντονες οικονομικές κοινωνικές και οικογενειακές αλλαγές και την εξέλιξη των ποσοστών των αυτοκτονιών. Τα οικονομικά φαινόμενα που επηρεάζουν τις αυτοκτονίες είναι οι οικονομικές κρίσεις αλλά και οι κρίσεις ευμάρειας ενώ η κρίση της οικογένειας συναρτάται θετικά με τις αυτοκτονίες: Οι ανύπαντροι αυτοκτονούν συχνότερα ενώ μεταξύ των ζευγαριών οι αυτόχειρες απαντώνται περισσότερο μεταξύ εκείνων που δεν έχουν παιδιά.

Η εργασία του Ντυρκάιμ για την αυτοκτονία εξακολουθεί να είναι εύστοχη αφού οι παρατηρήσεις του που αφορούσαν τα τέλη του  19ου αιώνα επιβεβαιώθηκαν από τις σύγχρονες τάσεις. Τον 20ο αιώνα τα ποσοστά αυτοκτονιών μειώθηκαν αισθητά στη διάρκεια των πολέμων (που επηρεάζουν θετικά τη συνοχή των κοινωνικών ομάδων) και αυξήθηκαν κατά τη διάρκεια των οικονομικών κρίσεων (1929-1931 και μετά το 1974, την πρώτη πετρελαϊκή κρίση). Οι ανύπανδροι, οι χήροι και οι χωρισμένοι αυτοκτονούσαν σαφώς περισσότερο από τους παντρεμένους, οι αυτοκτονίες αυξάνονται με τη ηλικία ενώ οι άντρες αυτοκτονούσαν περισσότερο από τις γυναίκες

Σε ένα πιο πρόσφατο βιβλίο στο οποίο περιέχονται και διεθνείς συγκρίσεις, οι κοινωνιολόγοι Κριστιάν Μποντλό και Ροζέ Εσταμπλέ ( C., Baudelot, R., Establet,) διαφοροποιούνται ή αμφισβητούν κάποιες θέσεις του Ντυρκάιμ κυρίως σε ότι αφορά την «κρίση ευμάρειας», τη σχέση της αυτοκτονίας με την ηλικία, και τον αδύναμο ισχυρισμό του Ντυρκάιμ ότι η φτώχια δήθεν προστατεύει από την αυτοκτονία. Οι συγγραφείς δείχνουν επίσης ότι η σχέση ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και την αύξηση  των αυτοκτονιών που παρατηρούσε ο Ντυρκάιμ  τον 19ο αιώνα αντιστρέφεται τον 20ο αιώνα (κυρίως την περίοδο σταθερής ανάπτυξης της γαλλικής κοινωνίας 1948-1978, κατά την οποία τα ποσοστά των αυτοκτονιών βρίσκονται στο χαμηλό επίπεδο των 15 αυτοκτονιών ανά 100.000 κατοίκους) κάτι που εξηγείται σύμφωνα με τους συγγραφείς από το «κοινωνικό-οικονομικό περιβάλλον που προστατεύει από την αυτοκτονία λόγω του ότι συγκεντρώνει πολλούς παράγοντες, ευνοϊκούς στην ασφάλεια (welfare) και στη δυνατότητα σχεδιασμού του μέλλοντος». Η τάση αυτή ανατρέπεται στη περίοδο 1979-1995 που χαρακτηρίζεται από κάμψη της ανάπτυξης  και της αγοραστικής δύναμης και την αύξηση των ποσοστών αυτοκτονίας από 23 ανά 100.000 το 1985 σε 26 το 1986. Οι συγγραφείς εκτιμούν ότι είναι δύσκολο να μη συνδεθεί η αύξηση των αυτοκτονιών με το καινούργιο κοινωνικό κλίμα που χαρακτηρίζει τη γαλλική κοινωνία από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 αλλά και στη συνέχεια: την ανεργία ως μαζική πραγματικότητα αλλά και απειλή, το κλείσιμο των εργοστασίων, τις μετεγκαταστάσεις, τις απολύσεις αλλά και την εντατικοποίηση της εργασίας, τη προσωρινότητα, την εντεινόμενη ευελιξία. Μία συνέπεια των παραπάνω αλλαγών είναι η μεταβολή της σχέσης ανάμεσα στη ηλικία και την αυτοκτονία, κάτι που ανατρέπει σύμφωνα με τους συγγραφείς μια τάση καταγεγραμμένη εδώ και 150 χρόνια: Η αυτοκτονίες των νέων αυξάνονται ενώ των ηλικιωμένων παραμένουν σταθερές κάτι που εξηγείται από τις διαφοροποιημένες συνέπειες των οικονομικών μεταβολών στις ομάδες ηλικιών και την μεγαλύτερη διακινδύνευση των νέων.

Αυτοκτονίες στους χώρους εργασίας

Όμως το πρόβλημα της αυτοκτονίας τίθεται σήμερα στη γαλλική κοινωνία με μία παράξενη δριμύτητα όχι από τον κοινωνιολογικό στοχασμό σ’ ένα σημαντικό αλλά περιθωριακό πρόβλημα, αλλά ως ένα συχνό φαινόμενο που παράγεται από τις σημερινές συνθήκες εργασίας, δηλαδή από την καταπόνηση και το άγχος που προκαλεί η νέα οργάνωση της εργασίας στις επιχειρήσεις. Τα τελευταία χρόνια πολλές γαλλικές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της αυτοκτονίας ενός ή περισσότερων εργαζόμενων στους χώρους εργασίας τους[2]. Η συγκλονιστικότερη περίπτωση αφορά  το Τεχνοκέντρο (Technocentre) της αυτοκινητοβιομηχανίας Ρενώ στο Γκυγιανκούρ, ένα είδος γαλλικής Σίλικον Βάλλει, στο οποίο εργάζονται 12000 μηχανικοί και τεχνικοί στο σχεδιασμό των μοντέλων της αυτοκινητοβιομηχανίας, όπου αλλεπάλληλα επεισόδια αυτοκτονίας έλαβαν χώρα τα τελευταία χρόνια.: Πέντε υπάλληλοι αυτοκτόνησαν από τον Ιούλιο του 2005. Τον Ιούλιο του 2005, τον Οκτώβριο του 2006 και τον Ιανουάριο του 2007 αντίστοιχα, τρείς υπάλληλοι αυτοκτόνησαν στο χώρο εργασίας. Το Φεβρουάριο του 2007 ένας τέταρτος υπάλληλος αυτοκτόνησε σπίτι του αφήνοντας επιστολές που ενοχοποιούν την πίεση που δεχόταν στην εργασία του από την επιχείρηση. Μόλις είχε προβιβασθεί στην ιεραρχία και η αυτοκτονία του  ήταν η τρίτη σε διάστημα λίγων μηνών. Η κηδεία του έλαβε χώρα 3 εβδομάδες μετά την σιωπηλή κινητοποίηση των εργαζομένων του Τεχνοκέντρου (Technocentre) στο Γκυγιανκούρ προς τιμή των 2 συναδέλφων τους που λίγους μήνες πριν είχαν αυτοκτονήσει στους χώρους εργασίας, ο πρώτος με εκπαραθύρωση και ο δεύτερος με πνιγμό. Το τελευταίο επεισόδιο αυτοκτονίας στην ίδια επιχείρηση έλαβε χώρα στις 12 Μαρτίου 2008 και αφορά έναν υπάλληλο επιχείρησης που συνεργάζεται (προμηθευτής)  με την Ρενώ στον ίδιο χώρο του Τεχνοκέντρου. 41 χρόνων ο τελευταίος αυτόχειρας της Ρενώ , εργαζόταν στο σχεδιασμό των πληροφοριακών συστημάτων για την εταιρεία Assystem προμηθευτή της Ρενώ. Αυτοκτόνησε σπίτι του μια Κυριακή με κρεμάλα. Το μέγεθος του προβλήματος γίνεται εμφανές από το σύνολο των σχετικών θεσμικών αντιδράσεων που υπήρξαν, τις σημαντικότερες εκ των οποίων προσπαθήσαμε να καταγράψουμε προκειμένου να κατανοήσουμε πως στη σημερινή γαλλική κοινωνία οι χώροι εργασίας παράγουν απελπισία και αυτοκτονικές τάσεις.

Στη Βουλή των Αντιπροσώπων

Στις 15 Νοεμβρίου 2007 κατετέθη και έγινε αποδεκτή πρόταση ψηφίσματος στη Γαλλική Βουλή η οποία στην αιτιολογία της εκθέτει τα προβλήματα που έχουν δημιουργηθεί στους εργασιακούς χώρους και αιτείται «τη δημιουργία επιτροπής έρευνας 30 μελών με σκοπό να διερευνήσει την υποβάθμιση των συνθηκών εργασίας όλων των κατηγοριών εργαζομένων και τις συνέπειες τους στην υγεία τους αλλά και να καταθέσει προτάσεις προστασίας και εγγύησης νέων δικαιωμάτων και δυνατοτήτων στην επιχείρηση».

Η έκθεση της Επιτροπής, κατετέθη στον υπουργό Εργασίας Ξαβιέ Μπερτράν (Xavier Bertrand) στις 12 Μαρτίου του 2008 ενώ τον ίδιο μήνα νέο, το τελευταίο στη σειρά, στον ίδιο εργασιακό χώρο, αυτοκτονικό επεισόδιο λάμβανε χώρα. Σύμφωνα με την Έκθεση [3]ο αριθμός των εργαζομένων που βάζει τέλος στη ζωή του αυξάνεται ενώ σε αντίθεση με το παρελθόν όταν οι αυτοκτονίες αφορούσαν περιπτώσεις εξαθλιωμένων από τα χρέη αγρεργάτες ή κοινωνικά εξαθλιωμένους εργάτες τώρα οι αυτόχειρες είναι μηχανικοί ή στελέχη υψηλού επιπέδου σε επιχειρήσεις με μεγάλο κύρος. Αν και την τελευταία δεκαετία, υπάρχει σαφής αύξηση των αυτοκτονιών που έχουν σχέση με την εργασία, δεν υφίστανται συνολικοί δείκτες του φαινομένου «διότι μέχρι πρόσφατα εθεωρείτο θέμα ταμπού». Υπολογίζεται ότι 300 – 400 αυτοκτονίες το χρόνο έχουν σχέση με την εργασία.

H Έκθεση προτείνει τη βελτίωση των μεθοδολογικών εργαλείων για την κατανόηση αλλά και τη μέτρηση των ψυχοκοινωνικών προβλημάτων που παράγονται στην εργασία, την εκπαίδευση των φορέων δράσης στις επιχειρήσεις, δράσεις πιλοτικές και παραδειγματικές στο δημόσιο τομέα, απογραφές των αυτοκτονιών που λαμβάνουν χώρα στην εργασία και την «ψυχολογική τους αυτοψία» ενώ συνιστάται καμπάνια ευαισθητοποίησης της κοινωνίας για το στρες από την εργασία.

Στην Ποινική δικαιοσύνη

Μετά την τρίτη –σε διάστημα 3 μηνών -αυτοκτονία στο Τεχνοκέντρο (Technocentre) της Ρενώ η Εισαγγελία τω Βερσαλλιών παρήγγειλε ποινική έρευνα προκειμένου να διαλευκανθούν οι συνθήκες εργασίας του τελευταίου αυτόχειρα. Είχε προηγηθεί γνωμάτευση της Επιθεώρησης Εργασίας που ζητούσε κοινοποίηση των φακέλων επικαλούμενη «θεσμική ηθική καταπόνηση» των αυτοχείρων και προκαταρκτική έρευνα.

Ανεξάρτητη (επιστημονική) έρευνα στους χώρους εργασίας

Φώς στις ειδικές συνθήκες εργασίας που επικρατούν στο Τεχνοκέντρο της Ρενώ έριξε η ανεξάρτητη έρευνα για τις συνθήκες εργασίας, που πραγματοποιήθηκε από εμπειρογνώμονες, [4] με την πρωτοβουλία μίας εκ των επτά Επιτροπών Υγιεινής και Ασφάλειας που δραστηριοποιούνται στο Τεχνοκέντρο της Γκυγιανκούρ.

Σύμφωνα με τα ευρήματα της Έκθεσης που βασίσθηκε σε συνεντεύξεις με 6000 από τους 11 000 απασχολούμενους στο Τεχνοκέντρο το 31.2% των στελεχών και των μηχανικών βρίσκονται «υπό πίεση» διατρέχοντας υψηλούς δείκτες ψυχοσωματικής διακινδύνευσης, δείκτες 3 φορές υψηλότεροι από τον εθνικό μέσο όρο (10.3%) που χαρακτηρίζει αυτή την επαγγελματική κατηγορία. Τα 2/3 των εργαζομένων εκτιμούν ότι εργάζονται πάνω από 9 ώρες ενώ για το 87.5% των στελεχών πρόκειται για 10 ώρες το ελάχιστο. Σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες ο υψηλός φόρτος εργασίας διαρκεί μεγάλες περιόδους, μήνες ή και χρόνια, και αφορά όχι μόνο υπερβολικά πολλές ώρες εργασίας αλλά και υπερβολικό φορτίο πληροφοριακό. Αναγνωρίσθηκαν καταστάσεις οδύνης σε πολλούς εργαζόμενους που «συνδέονται στενά με την απουσία αναγνώρισης » με  «μη στήριξη σε δύσκολες καταστάσεις» και με « περιορισμένες προοπτικές εξέλιξης» ενώ οι κύριοι περιορισμοί που αναφέρονται από το προσωπικό είναι η έλλειψη χρόνου σε συνδυασμό με το μειωμένο προσωπικό και η έλλειψη σαφούς πληροφόρησης. Σε μια επιχείρηση που χαρακτηρίζεται από μια κουλτούρα υπέρ-εμπλοκής, σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες, παρατηρείται η τάση πολλοί εργαζόμενοι να επενδύουν υπερβολικά στην εργασία τους σε σημείο πέραν του λογικού.

Όμως ο μηχανισμός καταγραφής του φόρτου εργασίας καταγράφει τους χρόνους όπως ορίζονται από τις οδηγίες και όχι τους πραγματικούς χρόνους που επενδύουν οι εργαζόμενοι στα διάφορα Προγράμματα. Συνήθως αυτό συμβαίνει προκειμένου ο υπεύθυνος να δείξει ότι έχουν τηρηθεί οι χρόνοι κάτι που συχνά καταλήγει σε απόκρυψη των πραγματικών χρόνων εργασίας με τη συναίνεση των ίδιων των εργαζομένων που δεν επιθυμούν να τα «χαλάσουν» με τον υπεύθυνο. Όμως η απόκρυψη του πραγματικού χρόνου εργασίας οφείλεται και στην πολιτική της ενοχοποίησης των στελεχών που προκειμένου να επιτύχουν τους στόχους αναγκάζονται να εργάζονται περισσότερο, «παίρνοντας τη δουλειά στο σπίτι»

Η οργάνωση της εργασίας μπορεί να σκοτώσει

Έμφαση δίνεται από την Έκθεση στην νέα οργάνωση της εργασίας της Ρενώ η οποία έχει ανεβάσει στα ύψη το συνολικό φόρτο εργασίας και προκαλεί φαινόμενα εξάντλησης (burn-out) στους υπαλλήλους της. H αυτοκινητοβιομηχανία της Ρενώ με σύμμαχο την Νισσάν από το 2000, βρίσκεται στην 4η θέση στην παγκόσμια αγορά αυτοκινήτων με βασικό ανταγωνιστή την Τογιότα που κατέχει την πρώτη θέση. Το πλάνο της καμπάνιας Ρενώ «Σύμβαση 2009» που ξεκίνησε το 2006 από το μεγάλο αφεντικό της Ρενώ τον πρόεδρο της Κάρλος Γκόσν (Carlos Ghosn), έχει δημιουργήσει μια νέα οργάνωση της εργασίας με ταυτόχρονη δημιουργία μονάδων της επιχείρησης στο εξωτερικό σε περιοχές χαμηλού κόστους (Μαρόκο, Βραζιλία, Κορέα, Ρουμανία) και με αναθέσεις μέρος των κατασκευαστικών εργασιών σε εξωτερικούς συνεργάτες. Γενικός στόχος  αυτού του συμβολαίου είναι η καθιέρωση της Ρενώ στην πρώτη θέση στην ευρωπαϊκή αγορά, και οι πλέον εξειδικευμένοι στόχοι είναι το νέο μοντέλο Laguna να γίνει το τοπ 3 σε ποιότητα και εξυπηρέτηση, να αυξηθούν τα κέρδη κατά 6% (marge operationelle) και να πουληθούν το 2009 επιπλέον 800 χιλιάδες οχήματα. Στα πλαίσια αυτού του πλάνου σχεδιάζεται η εκκίνηση 26 νέων μοντέλων εκ των οποίων τα μισά θα είναι πρωτότυπα. Σύμφωνα με την παραπάνω στρατηγική οι εργαζόμενοι, στελέχη αλλά και τεχνικοί θα πρέπει  να σχεδιάσουν, να αναπτύξουν και να εκβιομηχανίσουν 2 φορές τα μοντέλα που είχαν αναπτύξει μέχρι τότε σε μικρότερους χρόνους και με το ίδιο προσωπικό. Έτσι ενώ το 1993 ο σχεδιασμός και η παραγωγή του Λαγκούνα  ένα (1) χρειαζόταν 54 μήνες το Λαγκούνα δύο (2) χρειάστηκε 26 μήνες ενώ στη νέα Μεγκάνε πρέπει να μειωθεί περαιτέρω ο χρόνος του κύκλου σύλληψης-σχεδιασμού- παραγωγής.

Οι εργαζόμενοι υπάγονται σε μια διπλή και συνήθως σε μια τριπλή ιεραρχία. Αυτήν που είναι πυραμιδωτή και αφορά τις λειτουργίες και τα επαγγέλματα που υπάγονται σε μεγάλες διευθύνσεις, αυτή που διαμορφώνεται από τα υπό κατασκευή σχέδια (project) στα οποία οι εργαζόμενοι συμμετέχουν αλλά και την ιεραρχία των προμηθευτών –συνεργατών της επιχείρησης που βρίσκονται σε ενιαίο χώρο με το Τεχνοκέντρο. Οι εργαζόμενοι των διαφόρων ειδικοτήτων συμμετέχουν σε περισσότερα του ενός προγράμματα (project) και συνήθως μετακινούνται από πρόγραμμα σε πρόγραμμα ως νομάδες -μην έχοντας συχνά δικό τους γραφείο (bureau partagé) λόγω στενότητας χώρου[5] επιτείνοντας έτσι τη νομαδικότητα τους. Η διπλή δομή της ιεραρχίας (organizations matricielles) αποτελεί μια επιπλέον συνεχή πηγή έντασης και πίεσης διότι οι ζώνες αρμοδιότητας δεν μπορούν να είναι σαφώς διαχωρισμένες ενώ επί πλέον οι υπάλληλοι και οι τεχνικοί οφείλουν να υπαχθούν στην ιεραρχία του προμηθευτή όταν πρόκειται να δώσουν οδηγίες ή να πάρουν πληροφορίες.

Οι εργαζόμενοι αξιολογούνται με συνεντεύξεις 2 φορές το χρόνο ενώ καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους εργασίας ενημερώνονται συνεχώς[6] για την επίτευξη των δεικτών –στόχων (αφορούν συνήθως προθεσμίες και κόστη) που τους έχουν χρεωθεί. Οι δείκτες-στόχοι που επιτυγχάνονται μια χρονιά θεωρούνται δεδομένοι για τον επόμενο χρόνο προκειμένου να υπολογισθούν οι νέοι στόχοι σε ν+1 ενώ δεν  δικαιούνται τα πριμ απόδοσης αν δεν επιτευχθούν οι στόχοι. Οι εργαζόμενοι παρ’ όλο που έχουν συναινέσει στο πλάνο 2009 εκφράζουν τις αμφιβολίες τους για την ρεαλιστικότητα των στόχων και στις συνεντεύξεις εκφράζεται σταθερά μια αίσθηση φόβου αποτυχίας, συνεχές αίσθημα αρνητικής απόδοσης λόγω υψηλών στόχων.

Eπίλογος

Τα αυτοκτονικά περιστατικά στη Ρενώ –αν και φαντάζουν ως ακραίες συμπεριφορές-θέτουν με έμφαση το πρόβλημα των χώρων εργασίας και των συνθηκών εργασίας στις σημερινές συνθήκες της ταυτόχρονης ανεργίας και υπερεντατικοποίησης της εργασίας. Στην ελληνική κοινωνία οι «συνθήκες εργασίας» και «η οργάνωση της εργασίας» δεν συνιστούν θεματοποιημένα πεδία παρέμβασης[7] και ενασχόλησης, αν και την ίδια ώρα στην υπόλοιπη Ευρώπη γίνονται προσπάθειες κατανόησης των νέων προβλημάτων και ανάπτυξης νέων εργαλείων κοινωνικής και συνδικαλιστικής παρέμβασης[8]. Στη χώρα μας μαθαίνουμε τι συμβαίνει στους χώρους εργασίας μέσα από τα συχνά θανατηφόρα ατυχήματα. Ακολουθούν κάποιες έντονες αντιδράσεις και κατόπιν αδράνεια και λησμονιά μέχρι το επόμενο ατύχημα. Το πλέον οδυνηρό και τελευταίο στην επικαιρότητα ατύχημα –οι 8 θάνατοι στην ναυπηγοκατασκευαστική ζώνη του Περάματος -αφού έδωσε την ευκαιρία σε πολλούς να πλειοδοτήσουν σε φιλοεργατικά και αντικαπιταλιστικά συνθήματα- αποτελεί την κορυφή ενός καλά κρυμμένου και αποσιωπημένου παγόβουνου του οποίου η σημασία για το σύνολο της κοινωνίας δεν έχει αξιολογηθεί.


[1] Ε., Ντυρκάιμ, (χ. χ. 1η έκδοση 1897) Οι Κοινωνικές Αιτίες της Αυτοκτονίας, Αναγνωστίδης, Αθήνα.

[2] Αυτοκτονικά περιστατικά έχουν λάβει χώρα μεταξύ άλλων στις επιχειρήσεις Ρενώ, Πεζώ, στην Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (EDF), στα Ταχυδρομεία (La Poste) , στην επιχείρηση τηλεπικοινωνιών (La France Telecom), αλλά και στις τράπεζες HSBC, BNP, και Paribas

[3] Rapport sur la détermination, la mesure et le suivi des risques  psychosociaux au travail (2008).

[4] Rapport d’ expertise CHSCT/Technocentre RENAULT de Guyancourt (2008)

[5] Σύμφωνα με την έρευνα το bureau partagé «φαίνεται να εγκαταλείφθηκε μετά τις αυτοκτονίες».

[6] Δέχονται συνεχή ενημέρωση με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ότι δεν πιάνουν τους στόχους, συχνά κατά τις βραδινές ώρες και οι εργαζόμενοι επιπλήττονται αν δεν «ανοίξουν» την ηλεκτρονική τους αλληλογραφία από το σπίτι  τους.

[7] Το ευρύτερο πρόβλημα της καταπόνησης στην εργασία έχει μπει στην ατζέντα των γαλλικών συνδικάτων. Τον Απρίλιο του 2008 ξεκίνησε κύκλος διαπραγματεύσεων για την ένταξη στο γαλλικό εργατικό δίκαιο της ευρωπαϊκής  συμφωνίας- πλαίσιο του 2004 για το στρες στην εργασία. Το διακύβευμα για τα συνδικάτα είναι η αναγνώριση από τους διευθυντές των επιχειρήσεων του βάρους της εργασίας και της πίεσης στην ανάπτυξη ψυχοκοινωνικών κινδύνων. Η εργοδοσία για την οποία το στρες συνιστά ένα ατομικό πρόβλημα υποχώρησε στην τρίτη συνάντηση διαπραγμάτευσης με τα συνδικάτα, αρχές Ιουνίου (2008), δεχόμενη ότι η οργάνωση της εργασίας συνιστά έναν δυνητικό παράγοντα πίεσης μεταξύ άλλων. Η συμφωνία που υπογράφηκε συνιστά μια θετική εξέλιξη διότι αναγνωρίζεται η οργάνωση της εργασίας ως θεματική του κοινωνικού διαλόγου και το στρες ως πρόβλημα που παράγεται στους χώρους εργασίας χωρίς παρ’ όλα αυτά η καταπόνηση από την εργασία να περιλαμβάνεται στις αναγνωρισμένες επαγγελματικές ασθένειες.

[8] Η Διεύθυνση του Τεχνοκέντρου μετά από τις 3 πρώτες αυτοκτονίες παρουσίασε σειρά μέτρων για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και συνεργάζεται με τα συνδικάτα για την εφαρμογή 2 δράσεων που ξεκίνησαν το Νοέμβριο του 2006: Η πρώτη είναι οργανωμένη από την Επιτροπή Υγιεινής Ασφάλειας και Συνθηκών Εργασίας και αφορά τη δημιουργία παρατηρητήριου για το στρες σε συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο Δράσης Ενάντια στο Στρες. Η δεύτερη δράση αφορά τη δημιουργία από τη Διεύθυνση μονάδας «διαχείρισης κρίσεων» ιατρικής και ψυχολογικής στήριξης και εκπαίδευσης γιατρών εργασίας στην επιχείρηση.

Η Γεωργία Πετράκη είναι καθηγήτρια Κοινωνικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο